استت سون - آمارگیر سایت و اپلیکیشن

 

عنوان

مفهوم تولی و تبری در شیعه و تکالیف و مرزهایی مکلف

استاد راهنما:

حجه الاسلام و المسلمین رضا محققیان

پژوهشگر:

هاجر یادگاری

شماره تحصیلی:

۸۹۱۴۷۱۵۲

چکیده

پژوهش حاضر بر روی دو حکم مسلم دینی که از فروع دین محسوب می گردد به بحث و بررسی پرداخته است. تولی و تبری به معنای دوستی با دوستان خدا و دشمنی با دشمنان خداست که لازم است هر مسلمان بر اساس آموزه های قرآنی و مکتب اهل بیت علیهم السلام به آن بپردازد. با توجه به بررسی های به عمل آمده هم در قرآن و هم در آموزه های روایی اهل بیت علیهم السلام و هم در سیره ی رسول اکرم و اهل بیت اسلام لزوم رعایت این دو فرع دینی آورده شده است. در این پژوهش به بررسی معنا و کاربرد اصطلاحی تولی و تبری و سپس جایگاه آن در قرآن و روایات و چگونگی ظهور و بروز آن و جایگاه تقیه در تبری پرداخته خواهد شد.

در ابتدا کلیات بحث عنوان شده است و در باب فروع دین و معنی تبری و تولی نیز نکاتی کلی و مفهومی ارائه شده است. همچنین به ضرورت و اهمیت پرداختن به چنین بحثی اشاره شده است. بدین صورت که اعلان برائت و اظهار ولایت تمایز بخش هویت و شخصیت دینی هر فرد مسلمان و معتقد است و بدون این گزینه نمی توان وی را از دیگر افراد بازشناسی کرد. همچنین اهداف تحقیق مشخص شد و با اشاره به پیشینه ی تحقیق برخی از پژوهش های مرتبط با پژوهش حاضر معرفی شد که هرکدام از آن ها قسمت هایی از مبحث تولی و تبری را روشن سازی کرده اند و این پژوهش سعی می شود در راستا و کامل کننده ی پژوهش های پیشین باشد وسپس به مفهوم شناسی بحث و غور در لغت و مفهوم هر لغت پرداخته شد.

در فصل دوم در باب حکم تولی و تبری و جایگاه دینی آن دو مباحثی مطرح شد و لزوم و وجوب تبری با استناد از آیات و روایات اهل بیت علیهم السلام مورد بررسی قرار گرفت. همچنین در زمینه ی لزوم و وجوب تبری و تولی نسبت به اولیاء الهی و مؤمنین نیز مورد تأکید قرار گرفت.

فصل سوم به بررسی آثار و فواید تولی و تبری در زندگی دنیوی و اخروی می پردازد و همچنین تلازم تولی و تبری را مورد بررسی قرار می دهد. بدین منظور که نمی توان صرفا یک قسمت را اتخاذ و قسمت دیگر را رها کرد و این دو کنار هم معنا و مفهوم می گیرند.

در فصل چهارم نیز موارد تبری و تولی و راه های بروز آن ها بررسی شده است. همچنین در مورد لاعنین و ملعونین و جایگاه تقیه مطالب ارائه شده است.

فهرست مطالب

مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۶

فصل اول: مباحث مقدماتی……………………………………………………………………………………………………….

گفتار اول: کلیات…………………………………………………………………………………………………………………….

تبیین موضوع………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۷

برائت از دشمنان خدا و اولیاء او………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۸

ضرورت و اهمیت………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۱۰

اهداف تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۱۲

پیشینه ی تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۱۲

سؤالات تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۱۵

گفتار دوم: مفهوم شناسی…………………………………………………………………………………………………………….

  1. تبری……………………………………………………………………………………………………………………………

الف: تبری در لغت………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۱۶

ب: تبری در اصطلاح………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۱۷

  1. تولی…………………………………………………………………………………………………………………………………………….. ۱۸

الف: تولی در لغت…………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۱۸

ب: تولی در اصطلاح…………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۱۹

فصل دوم………………………………………………………………………………………………………………………….

حکم تولی و تبری وجایگاه آن…………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۲۰

گفتار اول: لزوم و وجوب تبری از دشمنان …………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۲۲

لزوم تبری به استناد احادیث و روایات شیعه…………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۲۳

گفتار دوم:  وجوب و لزوم تولی نسبت به اولیاء الهی و مؤمنان…………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۲۸

لزوم تولی با استناد به احادیث و روایات اهل بیت علیهم السلام…………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۲۹

فصل سوم: آثار و فوائد تولی و تبری…………………………………………………………………………………….

گفتار اول: آثار تولی و تبری…………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۳۰

گفتار دوم: تلازم تولی و تبری…………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۳۸

فصل چهارم: موارد تولی و تبری…………………………………………………………………………………………….

گفتار اول: تولی نسبت به پیامبران و آل پیامبران و مؤمنان…………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۴۰

گفتار دوم: تبری نسبت به دشمنان پیامبر و دشمنان اهل بیت و کافران و منافقان…………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۴۱

گفتار سوم: راه های بروز تولی و تبری……………………………………………………………………………………

لعن…………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۴۴

جایگاه بروز تبری با توجه به آیات قرآن و سیره ی اهل بیت…………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۴۹

لعن شوندگان…………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۵۰

لعن کنندگان…………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۵۶

تعریف فحش و قذف…………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۵۹

تقیه و جایگاه آن در تبری…………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۶۱

جمع بندی…………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۷۰

سیاهه منابع…………………………………………………………………………………………………………………………………………………… ۷۱

 

 

مقدمه

بغض و بیزاری از دشمنان محبوب در فطرت بشر وهمه عالم خلقت بوده و هست. درهر عصر وزمان ودر هر نژاد وامتی که بنگریم به این قاعده مسلم فطری وعقلی برمی خوریم که منطق عشق و محبت، دوستی با دوستان محبوب و دوری و دشمنی از دشمنان و بدخواهان محبوب است. این حب و بغض در تمامی ادیان از حضرت آدم علیه السلام تا حضرت خاتم صلی الله علیه و آله به چشم می‏خورد. در کتاب اسلامی ما مسلمانان- قرآن- به مسئله تبری بسیار توجه شده و در بیش از ۵۰ آیه قرآن واژه لعن و برائت ومشتقات آن ها بکار رفته است.  در کلامِ تنها مفسران حقیقیِ قرآن، ائمه (علیهم السلام) نیز با وجود اختناق زمان، مضامین دقیقی درباره تبری از دشمنان آنان وجود دارد.

در مذهب تشیع کسی نمی‌تواند شیعه باشد و به‌همراه محبت اهل بیت، محبت دشمنانشان را هم در دل داشته‌باشد. همچنان که فطرت بشری نیز از پذیرش چنین کرداری سرباز می زند. درک این مسأله که یک شخص مدعی وفاداری و محبت به فرد، حزب یا گروه ویژه ای، در کنار آنان با فرد، حزب یاگروه مخالف و دشمن آنان نیز همدستی و هم دلی و ارتباط داشته باشد، دور از ذهن است و تنها فرضیه ی دورویی و نفاق را در انسان ایجاد می کند. از این رو قرار دادن این دو اصل مهم در باورداشت دینی نمی تواند تکلیفی دور از ذهن و فطرت و طبیعت بشری باشد و اتفاقا برعکس آن، یعنی باز قرار دادن در دل و ورود دوست و دشمن، موافق و مخالف می تواند جزو شگفتی های کردار بشری باشد که مدعی راستگویی و راست کرداری است.

از این رو درک و اثبات چنین حکم دینی بر اساس لزوم فطری و انسانی آن امری غیر قابل انکار و پذیرفتنی است. اما در عین حال در این پژوهش علاوه بر اثبات عمل کردن به این دو اصل، به بررسی چگونگی اظهار تولی و تبری، اثرات همه جانبه ی آن، موارد قابل تولی و تبری و دستورات قرآنی و اهل بیت در این زمینه پرداخته خواهد شد.

فصل اول: مباحث مقدماتی

گفتار اول: کلیات

تبیین موضوع

در اصطلاح دین اسلام فروع را بر مسائلی اطلاق می‌کنند که به عمل و عبادات مربوط است. بطور کلی احکام شرعی اسلام یا متعلق به عمل و طاعت است یا متعلق به معرفت و اعتقاد، قسمت اول را احکام فرعی یا عملی و قسمت دوم را احکام اصلی یا اعتقادی می‌گویند[۱].

در میان احکام عبادی فروع الدین دو عمل با عنوان «تولی» یا دوستی با دوستان خدا و «تبری» یا دشمنی با دشمنان خدا عنوان شده است. «تولی و تبری » دو اصطلاح قرآنی است که از دیدگاه شیعه از جمله فروع دین و از واجبات اسلام شمرده می‌شود. تولی در ۵۷ سوره از قرآن و ۲۳۳ بار، و تبری در ۲۰ سوره و ۳۰ بار به کار رفته است.  در روایات اهل بیت علیهم السلام بر این دو اصل تاکید بسیاری شده است.  رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم فرمود:« استوارترین دستگیره ایمان، دوستی و دشمنی برای خدا، ارتباط با دوستان خدا و گسستن از دشمنان اوست.» همچنین امام صادق علیه السلام فرمود:«دوستی با دوستان خدا و اطاعت از آنها، و نیز بیزاری از کسانی که به آل محمد ظلم و هتک حرمت کرده‌اند واجب است؛ کسانی که میراث فاطمه و حق علی علیه السلام را غصب کرده‌اند، سنت پیامبر را تغییر داده‌اند و نیز ناکثین، قاسطین و مارقین[۲]
و در روایتی فرمود:« تبری از انصاب و ازلام و بت ها، پیشوایان گمراه، رهبران ستمگر، و نیز دشمنی با قاتلان ائمه علیه السلام واجب شرعی است. از سوی دیگر، دوستی با مؤمنانی مانند سلمان، ابوذر، مقداد، عمار و … نیز واجب است.» برائت به معنی پاكى جستن، رهايى پيدا كردن و آزاد بودن، تبرّى و بيزارى جستن است و از ماده «برء» گرفته شده است. ماده «برء» در لغت به معناى تخلص، تنزه و تباعد و دورى از چيزى آمده است.

درباره چیستی و چرایی این دو نیز باید گفت که همان طور که پیشتر هم به آن اشاره شد، از نظر منطقی این دو رکن، باید وجود داشته باشند. انسانی که نسبت به مساله ای عشق می ورزد با هم سنخان خود در محبوب دوستی می کند و از سویی باید با عوامل آسیب رسان به عشق و علاقه خود، دشمنی کند. از همین روست که عشق و محبت انسان، برای او مرز و خط قرمز و به عبارتی «هویت» و «فردیت» می آفریند. لازم به تذکّر است که: «تبرّی» همانند «تولّی» از ضروریات دین و از واجبات الهی می باشد. و این دو امر (افعال تبرّی و تولّی) همانند سایر تکالیف الهی به مکلّف تعلّق دارد، واجب است که «تولّی» و «تبرّی» در اعمال شیعۀ مکلّف جای داشته باشد و نیز «تقلید» در این دو امر جایز نیست بلکه بر هر شیعۀ مکلّفی واجب است که به این دو امر از روی ادلّۀ قطعیّه و از روی ادلّۀ نقلیّۀ شرعیۀ معتقد گردد. چنانچه علمای اعلام شیعه رضوان الله تعالی علیهم در کتب عقائدی این مطلب را بیان نموده اند.

اما نکته ای که باید به آن توجه کنیم این است که تبری جستن از دشمنان الهی، به این معنا نیست که با تمام مخالفان فکر و اندیشه خود بجنگیم. خدای متعال در قرآن صریحا این مساله را بیان کرده است:

لا یَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذینَ لَمْ یُقاتِلُوكُمْ فِی الدِّینِ وَ لَمْ یُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِیارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطُوا إِلَیْهِمْ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطینَ * إِنَّما یَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذینَ قاتَلُوكُمْ فِی الدِّینِ وَ أَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِیارِكُمْ وَ ظاهَرُوا عَلى‏ إِخْراجِكُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ[۳]  خدا شما را از نیكى كردن و رعایت عدالت نسبت به كسانى كه در راه دین با شما پیكار نكردند و از خانه و دیارتان بیرون نراندند نهى نمى ‏كند چرا كه خداوند عدالت‏ پیشگان را دوست دارد. تنها شما را از دوستى و رابطه با كسانى نهى مى ‏كند كه در امر دین با شما پیكار كردند و شما را از خانه هایتان بیرون راندند یا به بیرون‏ راندن شما كمك كردند و هر كس با آنان رابطه دوستى داشته باشد ظالم و ستمگر است!

ضمن اینکه در عصر غیبت، پرداختن به اصل مهمی از اصول و وظایف منتظرین حضرت حجت علیه السلام همچون تقیه امری بسیار مهم است و شناختن جایگاه اعلان آشکار تبری نیز بسی ضروری می نماید.

ضرورت و اهمیت

اعلان برائت و تبري از دشمنان اسلام يكي از اصول ثابت و دائمي دين مبين اسلام است كه با آن مرز ميان خودي و غيرخودي شناخته شده و مسلمانان هويتي مستقل از ساير ملل و آئين ها پيدا مي كنند. ضرورت و اهمیت موضوع را از دو طریق می توان مورد بررسی قرار داد. نخستین مسأله در اثبات ضرورت بحث و گفتگو پیرامون این دو امر بنیادین توجه به کلام الله و کلام و سیره ی ائمه ی هدی علیهم السلام است که با حساسیت و تأکید بسیار زیادی شیعیان خود را به این دو مسأله ترغیب کرده و وادار می سازند. تا جایی که اصل حب و بغض با اصل دین برابر می گردد. در حدیثی، راوی از امام صادق علیه‌ السلام می‌پرسد که آیا حب و بغض جزء ایمان است؟ امام پاسخ می‌دهد: «هل‌الدّینُ (الایمان) إلّا الحب و البغض» آیا دین (ایمان) چیزی جز حب و بغض است؟[۴]ودر حدیثی دیگر از رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم  نیز عنوان شده است که حب و بغض در راه خدا را محکم ‌ترین دستگیره ایمان می‌داند[۵].­از سویی دیگر، آنچه پرداختن به مسأله ی تبری را بسیار مهم و قابل توجه می سازد ضرورت نیازهای فطرت بشری و مسائل جامعه ی اسلامی در حال حاضر است. ارتباط یک اصل اساسی در زندگی اجتماعی انسان است و تأثیر ارتباطات فیمابین بر منش و رفتار و گفتار و خلق و خو و شخصیت یک فرد امری است انکار ناپذیر. از این رو انتخاب افراد و جامعه ای که می توان با ایشان ارتباط برقرار کرد بسیار مهم و ضروری است. چنانچه بدون مشخص کردن حدود و مرزها و خطوط قرمز دوستی ارتباط و تبادل محبت با هر شخصیتی صورت گیرد؛ به مرور زمان هویت و اصالت فرد زیر سؤال رفته و خدشه دار خواهد شد. از این رو برای هر فردی که آموزه های شیعی را مد نظر خود جهت رشد و ارتقاء معنوی اش قرار داده است؛ شناخت دستورات شرعی و الهی در زمینه ی ارتباطاتش بسیار مهم و اساسی است.

اگر باید با اولیاى الهی دوستى كرد، با دشمنان خدا هم باید دشمنى كرد و اگر «دشمنى» با دشمنان خدا نباشد، به تدریج رفته رفته، همان دشمنی ها عادی و طبیعی جلوه می کند و شخص خود در صف دشمنان اولیاء الهی در می آید. در واقع تبری جستن به مانند سیستم دفاعی بدن است که مانع رشد میکروب ها می شود. علاوه بر اینکه می تواند معیار و محکی جدی برای مدعیان باشد که در ادعای دوستی و عشق خود، چقدر جدی و صادق هستند.

 

اهداف تحقیق

  • شفاف سازی معنا و مفهوم تولی و تبری و تبیین جایگاه عقلانی آن در رابطه ی توأم با محبت و مودت
  • بررسی و آشکارسازی بیان و مواضع قرآن و معصومین و همچنین عملکرد (سیره ی عملی) اهل بیت
  • بررسی و آشکارسازی موضع شیوه ی بروز و ظهور تبری و مشخص کردن جایگاه و تفاوت سب و لعن
  • تبیین و آشکارسازی حدود و ثغور اعمال تبری به صورت تقیه یا آشکار

پیشینه ی تحقیق

در زمینه ی تبری به طور ویژه یا در کنار تولی، پژوهش های متعددی انجام شده است. شماری از این پژوهش ها در ادامه آورده می شود.

منصوری(۱۳۹۰) در زمینه ی اصالت تولی و تبری به مطالعه ی قرآنی پرداخته و در زمینه ی آیاتی از قرآن که مسأله ی لعن را شفاف و صریح عنوان کرده اند را بررسی کرده و در نهایت به این نتیجه رسیده است که هیچ گاه قرآن کریم از این مسأله نه تنها نهی نفرموده است بلکه تولی در کنار تبری معنای خود را پیدا می کند.[۶] البته این نگارش به صورت مختصر به این مسأله پرداخته است و این پژوهش قصد دارد این ارکان را به صورت عمیق تری مورد مطالعه و مداقه قرار دهد.

همچنین مقیمی(۱۳۸۷) نیز در این زمینه پژوهشی انجام داده است. در این پژوهش مفهوم واژگان تولی و تبری در کتب لغت و قرآن بررسی شده است. همچنین از ولایت و مراتب و درجات تولی بحث شده است و اصول کلی روابط مسلمانان با غیر مسلمانان، آثار تولّی بیگانگان، چگونگی تبری از دشمنان، چگونگی روابط مسلمانان با یکدیگر، آثار تولی خداوند و اولیای او، مدینه یِ فاضله یِ اسلامی، هجرت و رابطه یِ آن با ولایت خاصه مورد بحث واقع شده اند.

پژوهش دیگری از سوی فیاضی(۱۳۸۷) انجام شده است که نقش تولی و تبری را در تربیت دینی مورد بررسی قرار می دهد. در این پژوهش به مفاهیمی همچون محبت خدا، ارزش، آثار و برکات تربیتی آن و پیامدهایی همچون: در آرزوی جلب محبوب، شوق مناجات با محبوب، دوستی دوستان خدا، شوق دیدار محبوب و کمال انقطاع از غیر، ویژگی های تکوینی، شناختی و رفتاری و ثمرات عاطفی دوستی اهل بیت(علیه السلام) پرداخته شده است.  همچنین به  بررسی آثار و پیامدهای تولی از جمله: عزت بخشی، تقویت هویت دینی، رحمت واسطة الهی، تصفیه اعمال و رابطة هر یک با تربیت دینی و جایگاه تبری از دیدگاه قرآن، سیرة عملی پیامبر، اسوه پذیری در برائت و نقش آن در تربیت و بازتاب تربیتی اخروی و اجتماعی تبری را مورد بررسی قرار داده است.

در پژوهشی دیگر نیکویی(۱۳۸۷) به آثار تربیتی سیاسی اجتماعی تولی و تبری پرداخته است. «تولی» به معنی پذیرش ولایت الهی و اولیاء او و«تبری» به معنای بیزاری از دشمنان خداست. «تولی و تبری»، در رفتار فرد و جامعه و نحوة ارتباطات، کنشها و عملکردهای فردی و اجتماعی اثرمی گذارد. هدف این رساله نمایاندن آثار و پیامدهایی است که«تولی و تبری» در ابعاد مختلف؛ سیاسی، اجتماعی و تربیتی زندگی انسان می گذارد. قلمرو تحقیق، آیات قرآن و روایات معصومین علیهم السلام است، بنابراین عمده منابع آن، کتب تفسیری و روایی است، مطالعة این پایان نامه، زمینة آشنایی با ولایت و برائت را در پرتو آیات و روایات بوجود آورده و علت تأکید بر آن را شفاف می سازد. همچنین، شناختی به انسان می دهد که فعالیتهای اجتماعی، سیاسی و تربیتی او هدفمندانه و بر اساس«حب و بغض فی الله» صورت گیرد. این رساله در پنج فصل تنظیم شده است؛ فصل اول به بیان کلیات بحث می پردازد. فصل دوم؛«ولایت و برائت» را در قرآن و روایات و علوم اسلامی بررسی می کند و سه فصل بعد به ترتیب آثار تربیتی، سیاسی و اجتماعی«تولی و تبری» را بیان می کند.

توکلی(۱۳۷۸) تولي و تبري در قرآن كريم، نهج‌البلاغه و حديث نیز پايان‌‌نامه ای در این زمینه تدوین کرده است که در مورد مفاهیم ذیل بحث و بررسی صورت گرفته است: فصل اول، تولي و تبري در لغت؛ فصل دوم، تولي و تبري در قرآن كريم : تولي در قرآن كريم (ولايت خدا، ولايت پيامبر(ص) در قرآن، ولايت ائمه در قرآن)،‌تبري در قرآن كريم (تبري از اهل كتاب، تبري از كافران،‌تبري از منافقان ومشركين ، نتيجه‌ي تبري از حق و حقيقت )؛ فصل سوم، تولي و تبري در نهج‌البلاغه (ولايت الهي، ولايت پيامبر(ص) و ائمه‌ي اطهار(ع)،‌تبري در نهج‌البلاغه (ولايت اهريمني، انواع تبري اعم از سياسي،‌فرهنگي، تبري از بديها)؛ فصل چهارم،‌تولي و تبري در احاديث: تولي در احاديث (ولايت رسول‌الله و ائمه‌ي اطهار(ع)، ولايت اميرالمؤمنين و اطاعت از آن حضر ،‌تولي پسنديده در دوستي با خدا و نبوت)،‌تبري در احاديث(تبري از دوستي براي دنيا، تبري از بي‌ديني، نيتجه‌ي تبري از ولايت،‌تبري از دشمنان ائمه‌ي اطهار(ع)، تبري از والي جائر، تبري از دشمنان خدا، تبري از جنگ كنندگان با خاندان نبوت.

سؤالات تحقیق

سؤال اصلی: معنا و مفهوم تولی و تبری در شیعه به چه معناست و در این زمینه چه تکالیف و مرزهایی به عهده ی مکلف قرار داده شده است؟

سؤالات فرعی

تولی و تبری در لغت و در اصطلاح به چه معنایی هستند؟

حکم تولی و تبری و جایگاه آن دو چیست؟

آثار و فوائد تولی و تبری در زندگی دنیوی و اخروی چیست؟

موارد تولی و تبری کدامند؟

گفتار دوم: مفهوم شناسی

  1. تبری

الف: تبری در لغت:

تبرّی مصدر عربی، بر وزن تفعّل و از ریشة بَرَءَ و اصل آن تَبَرُّؤ است، در زبان فارسی بیشتر به صورت تبرّا به کار می‌رود. تبرّی در لغت به معنای دوری کردن از چیزی که مجاورت با آن ناپسند است، بیزاری جستن، و مانند اینها آمده است. در فارسی، «تبرّی جستن‌» به معنای بیزاری و دوری جستن است.[۷]

اصل بُرْء و بَرَاء و تَبَرِّي- ناراحت شدن از چيزى است كه مجاورت، و هميارى با آن ناپسند و مكروه و گلوگير است، و لذا مى‏گويند:  بَرَأْتُ من المرض- بَرَأْتُ من فلان- تَبَرَّأْتُ و أَبْرَأْتُهُ من كذا و بَرَأْتُهُ و- رجل بَرِي‏ء و- قوم بُرَآء و بَرِيئُون. اصطلاح و آموزه تبرّی، ریشه در قرآن کریم دارد. در قرآن، علاوه بر اینکه یک سوره با برائتِ خدا و پیامبرش از مشرکان آغاز شده و ازین رو «برائت» نام گرفته است، در بیست سوره (مجموعاً در ۲۷ آیه)، مادّة برائت و مشتقات آن، سی بار آمده است[۸]؛ از آن جمله است: تبرّی از شرک[۹] و همچنین اظهار برائت پیامبر اکرم(ص) از مخالفان خود و بری بودن مخالفان ایشان از آن حضرت[۱۰]. قرآن برائت و تبرّی را تقریبا به معنای لغوی به کار برده است و اصل مشترک در آن، مفارقت کردن از دشمنان خدا و خروج از عهد و پیمان مشرکان و کفار و منقطع شدن و گسستن از پیروان باطل است[۱۱]. در آيات زير افعال مختلف آن در معنى بيزارى و إنزجار و تنفّر بكار رفته است، خداى عزّ و جلّ فرمايد: (بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ‏- ۱/ توبه) و (أَنَّ اللَّهَ بَرِي‏ءٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَ رَسُولُهُ- ۳/ توبه) و (أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَ أَنَا بَرِي‏ءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ- ۴۱/ يونس)، (إِنَّا بُرَآؤُا مِنْكُمْ وَ مِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ- ۴/ ممتحنه) و (وَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ وَ قَوْمِهِ إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ‏- ۲۶/ زخرف) و (فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا- ۶۹/ احزاب) و (إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا- ۱۶۶/ بقره) كه تماما در معنى بيزارى است و البارى- در معنى ايجاد كننده، در وصف پروردگار بكار مى‏رود و خاصّ اوست مانند آيات (الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ- ۲۴/ حشر) و (فَتُوبُوا إِلى‏ بارِئِكُمْ- ۵۴/ بقره).

ب: تبری در اصطلاح

تَبَرّی به عربی: تَبَرّی که تبرّا خوانده می‌شود یکی از فروع دین اسلام است در مذهب شیعه به‌معنای بیزاری و دوری‌جستن از و دشمنی‌کردن با دشمنان خدا و دشمنان اهل بیت علیهم السلام است. یعنی انسان از لحاظ عاطفی، قلب خود را از محبت و علاقه خدا، پیامبران و ائمه معصومین و جانشینان به حق آنان (فقیهان) و مؤمنان پر کند و در عین حال، بغض و کینه دشمنان آنها را به دل بگیرد و از نظر سیاسی و اجتماعی، سرپرستی، رهبری، دوستی و حکومت الهی را بپذیرد و از حکومت دشمنان اسلام دوری جوید.

  1. تولی

الف: تولی در لغت

واژه- تَوَلَّى- اگر خودش فعل متعدّى باشد معنى ولايت دارد كه از نزديكترين جاها اين معنى حاصل ميشود ميگويند: وَلَّيْتُ سمعي كذا- وَلَّيْتُ عيني كذا- وَلَّيْتُ وجهي كذا- يعنى گوش و چشم و رويم را به او گرداندم و توجه دادم. خداى تعالى فرمود: فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضاها – البقره/ ۱۴۴ و فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ‏ – البقره/ ۱۴۴ و وَ حَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ‏ – البقره/ ۱۵۰[۱۲]        واژة تولّی، مصدر باب تفعل از ریشة و ل ی، به دو صورت (تَوَلیّ’، تَوَلیّ’عَنْ) بکار می رود. برای صورت اول، معانی متعددی از جمله دوستی داشتن با کسی و پیروی کردن از او و ولی گرفتن وی و یاری رساندن به او ذکر شده که بیانگر مفهوم مورد نظر در این مقاله است[۱۳].صورت دوم (تَوَلیّ’ عَنْ) به معنای روی گرداندن است. در قرآن تولّی و مشتقات آن در بیشتر موارد ــ چه به همراه عن و چه بدون آن ـ به معنای برگشتن و پشت کردن آمده[۱۴] ولی در چند آیه نیز در معانیِ مذکور برای صورت اول بکار رفته است.[۱۵] علاوه بر این در قرآن[۱۶] و احادیث[۱۷] ، بر حُبّ ــ که بر اساس معنای لغوی تولّی، منشأ و سرآغاز آن است ــ بارها تأکید شده و دینداری و ایمان بدان منوط گردیده است.

ب: تولی در اصطلاح

اصطلاح تولّی در مقابل تبّری در آثار فرق اسلامی کاربرد دارد. بر اساس منابع شیعی، تولّی به معنای دوست داشتن، تصدیق و تبعیت و پذیرش ولایت خدا و پیغمبر و ائمه است. در احادیث بسیاری، محبت ورزیدن به ائمة علیهم السلام و خاصه حضرت علی علیه السلام واجب دانسته شده است.  تولّی بر وزن ترقّی مصدر باب تفعّل از ماده «‌ولی‌» و به معنای پذیرش ولایت و کسی را ولی خود قرار دادن است. «‌ولی‌» در زبان عربی به معنای دوست، یاور و سرپرست آمده است. بنابراین تولّی هم به معنای پذیرش دوستی و پذیرش سرپرستی دیگری است. بر اساس آموزه‌های شیعی، تولّی به معنای دوست داشتن، تصدیق و تبعیت، و پذیرش و گردن نهادن به ولایت خدا و پیامبر(ص) و ائمه(ع) و در واقع همان دوست داشتن در راه خدا است و معمولا در کنار اصطلاح تبری به کار می‌رود که به معنای دشمنی با دشمنان خداست.

فصل دوم:

حکم تولی و تبری و جایگاه آن دو

پیش از انجام این بحث ابتدا مقدمه ای در باب فروع الدین گفته می شود چرا که «تولی» و «تبری» به صورت دو حکم فقهی در فروع دین اسلام گنجانده شده است. احکام تکليفي دين اسلام در قالب “علم فقه” ارائه شده و به عنوان فروع دين معرفي شده است. البته آنچه در اين بحث مطرح مي شود کليات احکام است و نه مسـائل احکام. فروع دين ده قسم است: نماز. روزه، خمس، زکات، حج، جهاد، امر به معروف، نهي از منکر، تولي، تبري. چون اين ده فرع در حوزه عقل عملي است پس بايد به مرحله عمل برسد. يعني قبول داشتن آن به تنهايي کفايت نمي کند. دو مورد مورد بحث ما از فروع دين، تولّي و تبرّي است. يعني “مودت و اظهار دوستي با اهل بيت عصمت و برائت و ابزار نفرت از دشمنان آنان”. اين دو امر نياز به اظهار عملي دارد. صرف قبول داشتن آن کفايت نمي کند. زيرا فروع دين از احکام است و احکام در حوزه عقل عملي قرار دارد و بايد انجام شود .شیعیان با استدلال به آیات قرآن ــ از جمله آیه‌های ۱۸ و ۱۹ سوره هود و آیه ۲۵ سوره انفال و آیه ۲۲ سوره مجادله ــ در کنار استناد به برخی روایات معتبر در جوامع حدیثی شیعه و اهل سنت در‌ شأن امیرالمؤمنین علیه السلام، دشمنان وی را دشمنان خدا و پیامبر(ص) دانسته و تبرّی از آنان را واجب شمرده‌اند.

چيزي در عالم وجود ندارد كه دو بعد جذب و دفع، سلب و اثبات در آن نباشد. منتها اين دو در انسان مؤمن حساب شده و رقيق شده يافت مي‏شود. در اين زمينه رساله‏اي منسوب به خواجه نصيرالدين طوسي (رحمه الله) است. او در اين رساله مي‏گويد: «آنچه در نوع جمادات به نام جذب و دفع هست، در گياهان نيز وجود دارد»[۱۸]چون اگر سنگ يا خاكي بخواهد «لعل گردد در بدخشان يا عقيق اندر يمن» ناچار است خاكهاي مستعد و مناسب را جذب و مواد ناسازگار را دفع كند. هر خاكي شايستگي عقيق يا لعل شدن را ندارد، جذب مناسب و دفع نامناسب در همه معادن و گياهان و خاكها وجود دارد. مثلاً گياه، هر غذايي را جذب نمي‏كند؛ بلكه هر چه مناسب به حال آن است جذب كرده و هر چه نامناسب است دفع مي‏كند. در حيوانات اين جذب و دفع به صورت «شهوت» و «غضب» در مي‏آيد. اما در انسان از اين رقيقتر به صورت «محبّت» و «عداوت» جلوه مي‏كند و از اين مقدار بالاتر آمده رقيقتر مي‏شود و به صورت «ارادت» و «كراهت» ظهور مي‏كند. از همه اينها گذشته اگر خيلي رقيق و لطيف شد، به صورت «تولي» و «تبري» جلوه مي‏كند، كه اين از ويژگيهاي خواص اولياي حق و مؤمنان الهي است.[۱۹]

هر پديده اي در جهان داراي دو بعد جذب و دفع و سلب و اثبات است. اين جذب و دفع در حيوانات به صورت «شهوت و غضب» نمود پيدا مي کند، ليکن در انسان رقيق تر از اين به صورت محبت و عداوت جلوه گر مي شود و گاه از اين مقدار بالاتر رفته و رقيق تر مي گردد و به صورت ارادت و کراهت ظهور مي کند و اگر بسيار رقيق و لطيف شد به صورت تولي و تبري ظاهر مي شود که از ويژگي هاي خواص مؤمنان الهي است. در حديث قدسي آمده است: «خداوند به موسي(ع) فرمود: آيا هرگز کاري براي من انجام داده اي؟ موسي عرض کرد: برايت نماز گزاردم، روزه گرفتم، صدقه دادم و تو را ياد کردم؛ خداوند فرمود: نماز برهان و حجت براي توست و روزه سپر تو در برابر آتش جهنم است و صدقه سايه سرت و ياد من، نوري است براي تو چه کاري براي من کرده اي؟ موسي(ع) عرض کرد: مرا به کاري که براي توست راهنمايي فرما. خداوند فرمود: اي موسي! آيا هرگز براي من با کسي دوستي کرده اي و براي من با کسي دشمني کرده اي؟ پس، موسي دانست که برترين اعمال، حب و دوستي به خاطر خدا و بغض و دشمني به خاطر خداست»[۲۰]

گفتار اول: لزوم و وجوب تبری از دشمنان

تبرّی از دشمنان خدا، واجب است[۲۱]؛ بلکه از مهم‌ترین ارکان دین به شمار می‌آید[۲۲]و تحقّق بخش ایمان (به معنای خاص آن) است.  امامان شیعه به مناسبتهای مختلف، تبرّی را از لوازم اسلام و ایمان خوانده و آن را واجب دانسته‌اند؛ از این رو، شیعیان تبرّی را همراه با تولّی که مفهوم مخالف و متضاد آن است، جزء فروع دین و از واجبات دانسته و مراد از آن را دشمنی کردن با دشمنانِ اهل بیت پیامبر اکرم(ص) و بیزاری جستن از این دشمنان بیان کرده‌اند.[۲۳] در طول تاریخ اسلام، تبرّی جویی‌ها یا ریشه در مسائل کلامی و اعتقادی، از جمله مسئلة امامت و جانشینی پیامبر(ص)، داشته یا از اغراض و نزاعهای سیاسی و‌گاه انگیزه‌های شخصی ناشی شده است[۲۴] در این میان، اصل تبرّی در کنار تولّی، جایگاه ویژه و بار معنایی خاصی در مذهب شیعه دارد و یکی از آموزه‌های اساسی پیروان این مذهب به شمار می‌آید.

شیعیان اعتقاد به امامت منصوص را از اصول دین می‌دانند و معتقدند که امامت، با این قید (منصوص بودن امام)، دنباله رسالت و ضامن حفظ و بقای اسلام است و دوازده امام پس از پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) معصوم و منصوص از جانب خدایند، رسول اللّه آنان را شناسانده و هر امام نیز امام پس از  خود را معرفی کرده است. امامان نگهدارنده دین از هر گونه تحریف و فرو کاستن و دگرگونی در عقاید و اعمال اند[۲۵]. بر پایه این اعتقاد، دشمنان امامان یعنی کسانی که مانع تحقق امامت و مآلاً مانع تحقق صورت ناب و حقیقی اسلام بوده‌اند یا با اهل بیت پیامبر(ص) کینه توزی داشته‌اند، دشمنان خدایند و تبرّی از آنان واجب است. علاوه بر این، شماری از علما و مفسران شیعه، برخی آیات ــ از جمله آیه‌های ۱۸ و ۱۹ سوره هود و آیه ۲۵ سوره انفال و آیة ۲۲ سوره مجادله ــ را با استناد به برخی روایات معتبر در جوامع حدیثی شیعه و اهل سنت، در‌شان امیرالمؤمنین علیه السلام دانسته، دشمنان وی را دشمنان خدا و پیامبر(ص) قلمداد کرده و تبرّی از آنان را واجب شمرده‌اند.[۲۶]

لزوم تبری به استناد احادیث و روایات شیعه:

برای بازتر شدن بحث لزوم و وجوب تبری در کلام اهل بیت به احادیث مستند و معتبر شیعه و سپس اهل سنت استناد خواهد شد. الإمام الرّضا عليه السلام : كَمالُ الدّينِ وَلايَتُنا وَالبَراءَةُ مِن عَدُوِّنا[۲۷] امام رضا عليه السلام: كمال دين در ولايت ما و بيزارى جستن از دشمن ماست. همچنین در حدیثی دیگر فرمودند: مَن سَرَّهُ أن يَنظُرَ إلَى اللّه ِ بِغَيرِ حِجابٍ ويَنظُرَ اللّه ُ إلَيهِ بِغَيرِ حِجابٍ ، فَليَتَوَلَّ آلَ مُحَمَّدٍ، وَليَتَبَرَّأ مِن عَدُوِّهِم ، وَليَأتَمَّ بِإِمامِ المُؤمِنينَ مِنهُم ، فَإِنَّهُ إذا كانَ يَومُ القِيامَةِ نَظَرَ اللّه ُ إلَيهِ بِغَيرِ حِجابٍ ونَظَرَ إلَى اللّه ِ بِغَيرِ حِجابٍ.[۲۸]

هر كه خوشحال مى شود كه خدا را بى پرده و حجابى ببيند و خدا نيز بى پرده به او بنگرد، پس ولايت آل محمّد را بپذيرد و از دشمنان آنان بيزارى جويد و از ايشان كه پيشواى مؤمنان هستند پيروى كند. در اين صورت، چون روز قيامت شود، خداوند بى پرده به او بنگرد و او نيز خدا را بدون پرده و حجابى مشاهده كند.

عَنِ الإِمامِ الرِّضا عليه السلام : مَن قالَ بِالتَّشبيهِ وَالجَبرِ فَهُوَ كافِرٌ مُشرِكٌ ، ونَحنُ مِنهُ بُرَآءُ فِي الدُّنيا وَالآخِرَةِ . يَا بنَ خالِدٍ ، إنَّما وَضَعَ الأَخبارَ عَنّا فِي التَّشبيهِ وَالجَبرِ الغُلاةُ الَّذين صَغَّروا عَظَمَةَ اللّه ِ تَعالى ، فَمَن أحَبَّهُم فَقَد أبغَضَنـا ، ومَن أبغَضَهُم فَقَد أحَبَّنا ، ومَن والاهُم فَقَد عادانا ، ومَن عاداهُـم فَقَد والانـا ، ومَن وَصَلَهُم فَقَد قَطَعَنا ، ومَن قَطَعَهُـم فَقَد وَصَلَنا ، ومَن جَفاهُـم فَقَد بَرَّنـا ، ومَن بَرَّهُم فَقَد جَفانا ، ومَن أكرَمَهـُم فَقَد أهانَنا ، ومَن أهانَهُم فَقَد أكرَمَنا ، ومَن قَبِلَهُم فَقَد رَدَّنا ، ومَن رَدَّهُم فَقَد قَبِلنَا ، ومَن أحسَنَ إلَيهِم فَقَد أساءَ إلَينا ، ومَن أساءَ إلَيهِم فَقَد أحسَنَ إلَينا ، ومَن صَدَّقَهُم فَقَد كَذَّبَنا ، ومَن كَذَّبَهُم فَقَد صَدَّقَنا ، ومَن أعطاهُم فَقَد حَرَمَنا ، ومَن حَرَمَهُم فَقَد أعطانا . يَا بنَ خالِدٍ ، مَن كانَ مِن شيعَتِنا فَلا يَتَّخِذَنَّ مِنهُم وَلِيًّا ولا نَصيرًا[۲۹]

از حضرت رضا عليه السلام: هر كه معتقد به تشبيه و جبر باشد، كافر و مشرك است و ما در دنيا و آخرت از او بيزاريم. اى پسر خالد، غاليان، اخبار مربوط به تشبيه و جبر را از قول ما جعل كرده اند، همانان كه عظمت خداى بزرگ را پايين آورده اند. پس، هر كه دوستدار آنان باشد، دشمن ماست و هركه دشمن آنان باشد، دوستدار ماست، هر كه به آنان محبّت ورزد، با ما دشمنى كرده است و هر كه با آنان دشمنى كند، به ما محبّت ورزيده است، هر كه با آنان پيوند برقرار كند، از ما بريده است و هركه از آنان ببرد، با ما پيوند برقرار كرده است، هر كه از آنان دورى كند، با ما دوستى كرده و هر كه با آنان دوستى كند، از ما دورى كرده است، هر كه به آنان احترام گذارد، به ما بى احترامى كرده است و هركه به آنان بى احترامى كند، به ما احترام گذاشته است، هركه آنان را بپذيرد، دست ردّ به سينه ما زده است و هركه دست ردّ به سينه آنان زند، ما را پذيرفته است، هركه به آنان خوبى كند، به ما بدى كرده است و هركه به آنان بدى كند، به ما خوبى كرده است، هركه آنان را تصديق كند، ما را تكذيب كرده است و هركه آنان را تكذيب كند، ما را تصديق كرده است. هر كه به آنان عطا كند، ما را محروم كرده است و هركه آنان را محروم كند، به ما عطا كرده است. اى پسر خالد، كسى كه شيعه ماست هرگز از اين جماعت، دوست و ياورى براى خود نگيرد. و فرمودند مَن واصَلَ لَنا قاطِعًا أو قَطَعَ لَنا واصِلاً أو مَدَحَ لَنا عائِبًا أو أكرَمَ لَنا مُخالِفًا فَلَيسَ مِنّا ولَسنا مِنهُ[۳۰]  امام رضا عليه السلام: هركس با كسى كه از ما بريده است پيوند برقرار كند، يا از كسى كه با ما پيوند و رابطه دارد، ببرد، يا نكوهش گر ما را ستايش كند، يا مخالف ما را گرامى دارد، از ما نيست و ما از او نيستيم.

حَنَش بن مُعتَمر: بر اميرالمؤمنين على بن ابى طالب عليه السلام وارد شدم و عرض كردم: سلام و رحمت و بركات خداوند بر تو باد اى اميرالمؤمنين، چگونه روز خود را به شب رساندى؟ فرمود: روز خود را به شب رساندم در حالى كه دوستدار خود را دوست مى دارم و دشمنم را دشمن و دوستدار ما در حالى روز خود را به شب مى رساند كه نسبت به رحمت خداوند كه در انتظار آن است، شادمان مى باشد و دشمن ما در حالى روز خود را به شب مى رساند كه بناى كار خود را بر لبه پرتگاهى در حال ريزش مى سازد و آن لبه، او را در آتش فرو مى افكند و درهاى رحمت به روى اهل آن گشوده شده است. پس اهل رحمت را رحمتشان گوارا باد و هلاكت و دوزخ، ارزانى دوزخيان باد[۳۱].

اى حنش! هر كه خوشحال مى شود بداند كه آيا دوستدار ماست يا دشمن ما دلش را بيازمايد، اگر دوست ما را دوست داشته باشد، دشمن ما نيست و اگر دوست ما را دشمن داشته باشد دوستدار ما نمى باشد. خداوند متعال از دوستدار ما بردوستى ما پيمان گرفته ودر لوح محفوظ نام دشمن ما را نوشته است. ماييم برگزيدگان[خدا] وپيشتازان ما [به سوى حوض] پيشتازان پيامبرانند.

صالح بن ميثم تمّار رحمه اللّه در كتاب ميثم رضى الله عنه ديدم كه مى گويد: شبى را در خدمت اميرالمؤمنين على بن ابى طالب عليه السلام بوديم. آن حضرت به ما فرمود: هيچ بنده اى نيست كه خداوند دلش را براى ايمان صاف و خالص كرده باشد مگر اين كه محبّت ما را در قلبش احساس مى كند وهيچ بنده اى نيست كه خداوند از او در خشم و ناخشنودى باشد مگر اين كه در قلبش نسبت به ما احساس بغض مى كند. بنابراين، ما از اين كه مؤمن دوستمان مى دارد شاد مى شويم و دشمنى كسى را كه با ما بغض مى ورزد مى دانيم. دوستدار ما از رحمت خداوند كه به واسطه محبّت ما هر روز انتظار آن را مى كشد شادمان است و دشمن ما بناى خود را در لبه پرتگاهى در حال ريزش پى ريزى مى كند كه اين لبه، او را در آتش دوزخ فرو مى افكند و درهاى رحمت به روى اهل رحمت گشوده شده است؛ پس گوارا باد اهل رحمت را، رحمتشان و نابود باد جايگاه اهل دوزخ. هر بنده اى كه خداوند در دل او خيرى قرار داده باشد هرگز در دوست داشتن ما كوتاهى نمى كند و كسى كه دشمن ما را دوست بدارد هيچ گاه ما را دوست نخواهد داشت. اين دو در يك قلب با هم جمع نمى شوند و «خدا براى هيچ مردى در درونش دو دل ننهاده است» كه با اين يكى عده اى را دوست بدارد و با آن ديگرى دشمن آنها را. كسى كه ما را دوست مى دارد اين محبّت نسبت به ما را، همچون زر نابى كه در آن ناخالصى نيست، خالص مى گرداند. ماييم برگزيدگان [خدا] و پيشتازان ما پيشتازان پيامبرانند؛ من وصى پيامبران هستم، من حزب خدا و رسول او هستم و آن گروه سركش و ياغى حزب شيطانند. پس هركه دوست دارد حال خود را درباره محبّت ما بداند دلش را بيازمايد، اگر در آن نسبت به كسى كه مردم را بر ضد ما مى شوراند احساس دوستى كرد، بداند كه خدا و جبرئيل و ميكائيل دشمن او هستند و خداوند دشمن كافران مى باشد[۳۲].[۳۳]

.ابوجارود از امام باقر عليه السلام ـ درباره آيه «خدا براى هيچ مردى در درونش دو دل ننهاده است» ـ : على بن ابى طالب عليه السلام فرمود: دوست داشتن ما و دوست داشتن دشمن ما، در دل يك انسان با هم جمع نمى شوند [زيرا ]خداوند براى هيچ مردى در درونش، دو دل ننهاده است كه با اين يكى دوست بدارد و با آن يكى دشمن بدارد. دوستدار ما دوستيش را نسبت به ما خالص مى گرداند همان گونه كه طلا با آتش خالص مى گردد و ناخالصيش گرفته مى شود. پس، هركه مى خواهد محبتش را نسبت به ما بداند دل خود را بيازمايد، اگر در كنار محبّت ما دشمن ما را نيز دوست داشت بداند كه نه او از ماست و نه ما از اوييم و خدا و جبرئيل و ميكائيل دشمن اوست و خداوند دشمن كافران مى باشد. [۳۴]

الإمام الصادق عليه السلام ـ لِمَن قالَ لَهُ : إنَّ فُلانًا يُواليكُم إلاّ أنَّهُ يَضعُفُ عَنِ البَراءَةِ مِن عَدُوِّكُم ـ : هَيهاتَ ، كَذَبَ مَنِ ادَّعى مَحَبَّتَنا ولَم يَتَبَرَّأ مِن عَدُوِّنا[۳۵]  امام صادق عليه السلام ـ در جواب كسى كه عرض كرد: فلانى شما را دوست مى دارد منتهى در برائت از دشمن شما ضعيف است ـ : هيهات؛ دروغ مى گويد كسى كه دم از محبّت ما مى زند، ولى از دشمن ما بيزارى نمى جويد.

گفتار دوم: وجوب و لزوم تولی نسبت به اولیاء الهی و مؤمنان

تولی به معنای امامت از ضروریات مذهب شیعه است اما به معنی محبت و علاقه از فروع دین می باشد. مراتب دوستی با مؤمنین و دشمنی با دشمنان آنان در کدام حد دوستی ویا دشمنی با قلب ، اظهار آنها ونشان دادن دوستی و یا دشمنی در عمل در حال اختیار و آزادی هم با قلب وهم با عمل ولی در حال تقیّه با قلب از واجبات است. اگر دوستی با دشمنان دین در غیرحال تقیّه باشد ،  در قرآن نهی شده است.

این همه تأکید و اهتمام به مسئله تولّی در متون دینی برای این است که محبّت به اهل‌بیت علیهم‌السّلام و پذیرش ولایت ایشان در واقع، محبّت به خدا و پیامبر خدا صلوات‌الله‌علیه و قبول ولایت خدا و رسول او است. چنان‌که دشمنی با آنان، دشمنی با خدا و رسول و انکار ولایت ایشان، انکار ولایت خدا و رسول و دخول در ولایت شیطان است[۳۶].

برهمین اساس، تصدیق امامت ائمه دوازده گانه علیهم‌السلام ـکه لازمه آن، اعتماد به عصمت و منصوص بودن مقام آنان از جانب خدا و رسول اکرم صلوات‌الله‌علیه و عالم بودن آنان به صلاح امور دنیا و آخرت و در نتیجه وجوب اطاعت اوامر و نواهی آنان است‌ـ از جمله اصول تحقق ایمان و بلکه از ضروریات مذهب امامیه شمرده شده است[۳۷] از این‌رو؛ الف) ولایت و طبعاً پذیرش آن، در کنار نماز و زکات و حج و روزه، از ارکان اسلام و بلکه مهم‌ترین رکن آن تلقی شده است[۳۸].

ب) همچنین تولّی در کنار تبرّی، به عنوان جزء مقوّم، در همه صیغه‌هایی که برای ابراز دین و ایمان صحیح از سوی ائمه علیهم‌السلام انشا یا تأیید شده، مورد تأکید قرار گرفته است.

 

لزوم تولی با استناد به احادیث و روایات اهل بیت علیهم السلام

امام الصادق عليه السلام فرمودند: مَن تَوَلّى مُحِبَّنا فَقَد أحَبَّنا  هركه دوستدار ما را دوست بدارد، هرآينه ما را دوست داشته است[۳۹].همچنین  از امام عليّ عليه السلام است که فرمودند مَن أحَبَّ اللّه َ أحَبَّ النَّبِيَّ ، ومَن أحَبَّ النَّبِيَّ أحَبَّنا ، ومَن أحَبَّنا أحَبَّ شيعَتَنا .هركه خدا را دوست داشته باشد، پيامبر را نيز دوست مى دارد و هركه پيامبر را دوست داشته باشد، ما را نيز دوست مى دارد و هركه ما را دوست داشته باشد، شيعيان ما را نيز دوست دارد.[۴۰]

 

فصل سوم: آثار و فواید تولی و تبری

گفتاراول: آثار تولی و تبری

آن چنان که از سخنان پیشوایان معصوم علیهم السلام استفاده می شود، هر کار نیک و بدی در دنیا و آخرت آثار و نتایجی دارد; یعنی کارهای نیک، برکات و درجاتی را به همراه داشته و کارهای بد موجب سقوط انسان و رسیدن به درکاتی در دو عالم می باشد. در این میان دوستی و دشمنی اهل بیت علیهم السلام نیز از محدوده این قاعده کلی بیرون نیست; یعنی عشق و دوستی عترت پیامبر صلی الله علیه و آله به عنوان یک صفت ارزشمند موجب برکات و درجات و منزلت افراد است و در مقابل دشمنی و مخالفت با آنان هلاکت و شقاوت ابدی در پی خواهد داشت. در این قسمت با بهره گیری از سخنان امیرمؤمنان علیه السلام به برخی از آثار و برکات عشق به اهل بیت علیهم السلام می پردازیم:

 – حشر با اهل بیت علیهم السلام در روز قیامت

علی علیه السلام فرمود: «من احبنا کان معنا یوم القیامة و لو ان رجلا احب حجرا لحشره الله معه[۴۱]»هر که ما را دوست بدارد، در روز قیامت با ما خواهد بود و اگر کسی سنگی را دوست داشته باشد، خداوند او را با آن محشور خواهد کرد.

 – بالاترین درجات بهشت

آن بزرگوار فرمود: «ان اهل الجنة ینظرون الی منازل شیعتنا کما ینظر الانسان الی الکواکب[۴۲]» اهل بهشت به منازل شیعیان ما (در بالاترین درجات آن) نگاه می کنند همانطوری که انسان به ستارگان می نگرد.

 – وصول به زیباترین نیکی ها

امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: «احسن الحسنات حبنا و اسوء السیئات بغضنا[۴۳] زیباترین نیکی ها دوستی و زشت ترین بدی ها مخالفت و دشمنی با ما است.

 – رسیدن به مقام شهید

حضرت علی علیه السلام فرمود: «والمیت من شیعتنا صدیق شهید; صدق بامرنا و احب فینا و ابغض فینا یرید بذلک الله عز و جل»[۴۴]; میت شیعه ما صدیق و شهید است چون که امر ما را تصدیق نموده و به خاطر ما دوستی و دشمنی نموده است و از این کار خود، خدای عز و جل را اراده کرده است.

 – چشم روشنی در هنگام مرگ

روزی حارث همدانی به حضور علی علیه السلام آمد. امام علیه السلام از علت آمدن او جویا شد. او گفت: عشق و علاقه به شما مرا به اینجا کشانیده است. حضرت در تایید سخن او فرمود: «به خدا همین طور است. هیچ انگیزه ای جز محبت ما تو را به اینجا نیاورده است.» آن گاه علی علیه السلام به عنوان تشکر از اظهار علاقه این دوست صمیمی خویش، به او فرمود: «بدان که هیچ بنده ای از دوستان ما نمی میرد مگر اینکه در هنگام مردن، مرا آن طوری که دوست دارد می بیند و همچنین از دشمنان و مخالفین ما هم کسی نمی میرد تا اینکه در هنگام مرگ، در حالی که دلش نمی خواهد، مرا می بیند و شرمنده می شود.[۴۵]

 – دادرسی در سخت ترین لحظات

علی علیه السلام در حدیث دیگر به حارث فرمود: «لینفعک حبنا عند ثلاث: عند نزول ملک الموت و عند مسالتک فی قبرک و عند موقفک بین یدی الله[۴۶] ای حارث!] دوستی و محبت ما اهل بیت در سه جای مهم و سرنوشت ساز برای تو سود خواهد داد: هنگام نازل شدن فرشته مرگ و موقعی که در قبر مورد سؤال و بازخواست قرار می گیری و زمانی که در روز قیامت در مقابل پروردگار ایستاده باشی

 – قبولی کارهای نیک

اگر انسان تمام کارهای خیر و اعمال نیک را انجام داده، واجبات الهی را به جای آورد، اما از اهل بیت و ولایت و محبت آنان دور باشد، هیچ یک از اعمال و نیکی های او ثمره ای نخواهد داشت.
امیرمؤمنان علیه السلام فرمود: «هر کس ما اهل بیت را دوست داشته باشد، ایمان او مفید بوده و اعمالش مورد پذیرش قرار خواهد گرفت، اما اگر کسی محبت ما اهل بیت را در دل نداشته باشد از ایمان خویش بی بهره بوده و کارهای نیک و اعمال دینی او مقبول نخواهد بود، گرچه روزها روزه گرفته و شب ها به عبادت بپرازد[۴۷] و در کلام دیگری آن بزرگوار به قنبر فرمود: «ای قنبر! به خدا قسم کسی که در دل یقین به ولایت ما خانواده داشته باشد برای او از عبادت هزار سال بهتر است، اگر بنده ای هزار سال خدا را عبادت کند خداوند عبادت او را نخواهد پذیرفت تا اینکه ولایت ما اهل بیت را قبول داشته باشد.» آنگاه حضرت با تاکید بر اهمیت موضوع ادامه می دهد: «اگر بنده ای هزار سال خداوند را عبادت کند و اعمال نیک هفتاد و دو پیامبر را هم به جا آورد، خداوند از او نخواهد پذیرفت تا اینکه ولایت ما را بپذیرد و گرنه خداوند او را به صورت به جهنم خواهد انداخت.

حکمت و دانش اثر تولی و تبری

امام صادق (ع) فرمود: «من احبّنا اهل البیت و حقّق حبّنا فی قلبه جرت ینابیع الحکمة علی لسانه و جدّد الایمان فی قلبه»[۴۸] کسی که اهل بیت ما را دوست داشته باشد و محبّت ما در قلب او تثبیت شود چشمه های حکمت بر زبانش جاری می شود و ایمان در قلبش تازه می گردد».

استکمال دین ثمره تولی و تبری

پیامبر خدا(ص) فرمود: «حبّ اهل بیتی و ذریّتی استکمال الدین؛ محبّت به اهل بیت و ذریّه من سبب کامل شدن دین است.[۴۹]علی بن موسی الرضا (ع) فرمودند: کمال دین ولایت ما و برائت از دشمنان ما است.[۵۰]

امنیت در قیامت فایده تولی و تبری

محبت اهل بیت (ع) آثار فراوانی چون رها شدن از گناهان، نور و روشنایی روز قیامت، ثبات و پایداری بر صراط و نجات از جهنم و ورود به بهشت و محشور شدن با ائمه و خیر دنیا و آخرت، به دنبال دارد؛ از این جهت لازم است مؤمنان تلاش کنند تا محبت اهل بیت را در خود محقق ساخته و در عمل به آن ها اقتدا کنند و آن ها را الگوی خود قرار دهند و در کنار آن از دشمنان آنها تبرّی جویند.پیامبر خدا (ص) فرمود: کسی که ما اهل بیت را دوست داشته باشد خداوند سبحان او را در روز قیامت با امان محشور فرماید.[۵۱]

نقش تولی و تبری در پذیرش اعمال صالحه

در فرهنگ شیعه، «تولّی» و «تبرّی» شرط اساسی پذیرش اعمال صالحه است و بدون داشتن این دو هیچ عملی پذیرفته نیست، اعمال بدون «تولی» و «تبری» مثل آن می ماند که شخص هیچ گونه عمل خیری انجام نداده باشد. در این زمینه روایات متعددی در متون اسلامی مطرح شده که به برخی از آن ها اشاره می شود.

امام سجاد (ع) به نقل از رسول الله (ص) فرموده که آن وجود مقدس (ص) فرموده اند: چه می شود مردمی را که چون خاندان ابراهیم (ع) در نزد ایشان یاد شود، شاد و مسرور گردند و چون از خاندان محمد (ص) یاد کنند دل هایشان متنفر شود قسم به آن کس که جان محمد (ص) در دست او است اگر بنده ای در روز قیامت عمل هفتاد پیغمبر (ص) را بیاورد خداوند از او نپذیرد تا خدا را به ولایت من و اهل بیتم (ع) دیدار کند.[۵۲]

ابوحمزه ثمالی (ره) روایت می کند که به حضرت باقر (ع) گفتم: یابن رسول الله (ص) فدایت شوم، شخصی روز روزه دار و شب به عبادت می گذراند و صدقه می دهد و جز خیر و خوبی از او نمی دانم جز آن که اقرار به ولایت شما ندارد؟ می­گوید: امام (ع) تبسم کرد و فرمود: ای ثابت، من در برترین مکان های زمین هستم اگر بنده ای همیشه در سجده در میان رکن و مقام باشد تا پایان عمر که از دنیا برود ولی ولایت ما را نشناسد این عبادت سودی به حال او ندارد.[۵۳]

امام صادق (ع) هم فرموده است: نخستین چیزی که از بنده به هنگامی که در پیشگاه خدا می ایستد، پرسیده می شود از نمازهای واجب و زکات واجب و روزۀ واجب و حج واجب و از ولایت ما اهل بیت (ع) است که اگر اقرار به ولایت ما کرده و بر آن مرده باشد نماز و روزه و زکات و حجش پذیرفته می شود و اگر در پیشگاه خدا جل جلاله بر ولایت ما اقرار نکند خدای عزوجل چیزی از اعمالش را نخواهد پذیرفت[۵۴].

رسول مکرم اسلام (ص) هم در این زمینه فرموده است: اگر مردی تمام شب های عمرش را به عبادت و تمام روزهایش را به داشتن روزه بگذرد و همۀ مالش را صدقه دهد و تمام عمرش حج کند ولی ولایت ولی خدا را نشناسد که دوستش بدارد و همه کارهای خویش را به دستور و دلالت او انجام دهد حق پاداشی بر خدا ندارد و از مؤمنان محسوب نخواهد شد.[۵۵]در روایت دیگر رسول الله (ص) فرموده است: هر کس بمیرد و امام زمان خود را نشناسد؛ یعنی امامی را که پیروی از وی واجب است نشناسد مردنش همانند مردن مردم عهد جاهلیت و بت پرستی می باشد.[۵۶]امام حسن عسکری (ع) فرمود: خداوند هیچ عبادتی را نمی پذیرد مگر به ولایت پیامبر و علی (ع) و دشمنی با دشمنان این دو اگر چه [شخص به اندازه] ما بین زمین تا عرش الهی در راه خدا طلا صدقه بدهد.[۵۷]امیرالمؤمنین علی (ع) در خصوص اهل بیت (ع) فرموده اند: نظر به اهل بیت پیغمبر خود کنید، از سمتی که آنان گام برمی بردارند منحرف نشوید و قدم به جای قدمشان بگذارید و آنان هرگز شما را از جاده هدایت بیرون نمی برند و به پستی و هلاکت باز نمی گردانند، اگر سکوت کنند سکوت کنید و اگر قیام کنند قیام کنید از ایشان سبقت و پیشی نگیرید که گمراه می شوید و از آنان عقب نمانید که هلاک می گردید.[۵۸]

تولی وتبری سبب آمرزش گناهان

از امام صادق (ع) روایت شده که ‏فرمود: کسى که ما و دوستان ما را براى خدا دوست بدارد، نه براى هدفى دنیایى که چیزى به دست آورد و با دشمنان ما دشمن باشد، نه براى عداوتى که با دیگرى دارد، سپس روز قیامت او را آویزان کنند، و گناهانى مانند شن­هاى روان و کف­هاى دریاها، داشته باشد، خدا او را مى‏بخشد.[۵۹]

همچنین امام حسن مجتبی (ع) فرمود: همانا محبّت و دوستى با ما اهل بیت رسول اللّه(ص) سبب ریزش گناهان از نامه اعمال مى شود، همان طورى که وزش باد، برگ درختان را مى ریزد[۶۰].

فایده تولی وتبری در سخت ترین لحظات

امام علی (ع) به حارث فرمود: ای حارث! دوستی و محبت ما اهل بیت در سه جای مهم و سرنوشت ساز برای تو سودمند خواهد بود: هنگام نازل شدن فرشته مرگ و موقعی که در قبر مورد سؤال و بازخواست قرار می گیری و زمانی که در روز قیامت در مقابل پروردگار ایستاده باشی».[۶۱] در منابع حدیثی شیعه روایتی نقل شده است که نشان از نقش تأثیرگذار تولّی و تبرّی (دوستی با دوستان اهل بیت و دشمنی با دشمنان آنها) در سرنوشت انسان دارد. حَکَم بن عُتَیبه می‌گوید: روزى در محضر امام باقر(ع) نشسته بودیم و اتاق نیز مملوّ از جمعیت بود، ناگهان پیرمردى که تکیه بر عصاى بلندى کرده بود وارد شد؛ دم در ایستاد و گفت: سلام و رحمت خدا و برکاتش بر تو باد اى فرزند رسول خدا! و پس از آن ساکت شد. امام باقر(ع) پاسخ داد: «و علیک السّلام و رحمة اللَّه و برکاته» پیرمرد رو به حاضران کرده و به آنان نیز سلام داد و هم‌چنان ایستاد تا همگى جواب سلامش را دادند، آن‌گاه روى خود را به سمت امام باقر(ع) کرده گفت: اى فرزند رسول خدا! مرا نزدیک خود بنشان که به خدا سوگند من به شما و دوست‌دارانتان علاقه‌مندم. به خدا سوگند این دوستی‌ها برای دنیا نیست، و به خدا من دشمن دارم دشمنانتان را و از آنان بیزارم، به خدا این دشمنى و بیزارى به این دلیل نیست که آنان فردی از اطرافیانم را کشته باشند! به خدا سوگند من حلال شما را حلال می‌دانم و حرامتان را حرام می‌شمارم و چشم به فرمانتان دارم. قربانت گردم آیا [با این ترتیب] درباره من امید [سعادت و نجات] دارى؟ امام باقر فرمود: «پیش بیا، پیش بیا»، سپس او را نزد خود نشانده و فرمود: «اى پیرمرد همانا مردى نزد پدرم على بن حسین(ع) شرفیاب شد و همین پرسش را مطرح کرد. پدرم به او فرمود: اگر [با این حال] بمیرى؛ به رسول خدا(ص)، على، حسن، حسین و على بن حسین(ع) وارد شوى و دلت خنک شود، قلبت آرام گیرد، دیده‌ات روشن گردد و به همراه نویسندگان اعمالت با روح و ریحان از تو استقبال شود، و این در وقتى است که جان به اینجاى تو رسد- و با دست به گلویش اشاره فرمود- و اگر زنده بمانى آنچه را موجب چشم روشنیت هست، ببینى و در بالاترین درجات بهشت با ما خواهى بود. پیرمرد گفت: چه فرمودى اى ابا جعفر؟! [پیرمرد با تعجب از امام خواست تا کلامش را تکرار کند] امام(ع) همان سخنان را براى او تکرار کرد.

پیرمرد گفت: اللَّه اکبر! اى ابا جعفر! اگر بمیرم؛ به رسول خدا، على، حسن، حسین و على ابن حسین(ع) درآیم و دیده‌ام روشن گردد، دلم خنک شود، قلبم آرام گیرد، و به همراه نویسندگان اعمالم با روح و ریحان مورد استقبال قرار گیرم، هنگامى که جانم به این‌جا رسد! و اگر زنده بمانم ببینم آنچه را دیده‌ام بدان روشن گردد، و با شما باشم در بالاترین درجات بهشت؟ این جملات را گفت و آن‌قدر گریه کرد تا نقش بر زمین شد.
حاضران نیز که حال پیرمرد را دیدند به گریه و زارى پرداختند. امام باقر(ع) [که چنان دید] با انگشت خود قطرات اشک را از گوشه‌هاى چشم آن پیرمرد پاک کرد. پیرمرد سربلند کرد و عرضه داشت: دستت را به من بده قربانت گردم! حضرت دستش را به پیرمرد داد، و او دستشان را می‌بوسید و بر دیده و رُخ خود می‌گذارد. سپس شکم و سینه خود را گشود و دست بر شکم و سینه‌اش گذارده برخاست، و خداحافظى کرده به راه افتاد، امام باقر(ع) نگاهى به پشت سر پیرمرد کرد، و رو به حاضران فرمود: «هر کس می‌خواهد مردى از اهل بهشت را ببیند به این مرد بنگرد[۶۲]

گفتار دوم: تلازم تولّی و تبرّی

بدون تردید ولایت ائمه با دو شرط سبب نجات است یکی عقیده مندی به امامت ائمه و این که آن ها جانشینان پیامبر اسلام (ص) و واجب الاطاعه هستند و دوم مشروط است به تبرّی و بیزاری از دشمنان و ستمگران به اهل بیت (ع)؛ بنابراین تولّی و تبرّی ملازم هم هستند؛ یعنی تولّی و تبرّی باید با هم باشند و به همین دلیل تولّی و پذیرش و ولایت امام شرط دست یافتن به یقین در امر دین خواهد بود. چنان چه امام باقر(ع) تولی ائمه و تبرّی از دشمنان آنان را از ارکان معرفت خدا که به عبادت حقیقی او منتهی می شود، دانسته است. ابى حمزه می­گوید: امام باقر (ع) به من فرمود: کسى خدا را مى‏پرستد که خدا را بشناسد ولى کسى که خدا را نمى شناسد او را همین طور که ملاحظه مى‏کنى به گمراهى مى‏پرستد، عرض کردم: قربانت، معرفت خدا چیست؟ فرمود: تصدیق خداى عز و جل و تصدیق رسول خدا (ص) و دوست­داران على (ع) و پیروى از او و از امامان بر حق و بیزارى جستن از دشمن آنها به خدا.[۶۳]

در روایت دیگری ابوحمزه ثمالی از امام باقر(ع) نقل می کند که به او فرمود: ای ابوحمزه عبادت خدا را کسی می کند که خدا را بشناسد و اما کسی که خدا را نشناخت مثل آن است که او را در حال گمراهی عبادت می کند، عرض کردم: معرفت خدا چیست؟ فرمود: خدا و رسول اللّه را تصدیق کند، به حضرت امیر(ع) و ائمه هدی (ع) بعد از آن حضرت اقتدا کند و از دشمنان آن ها بیزاری جوید. این است معرفت خدا، عرض کردم، اصلحک اللّه چه چیزی است که اگر آن را بدانم حقیقت ایمان را کامل کرده ام؟ فرمودند: دوست داشتن اولیای خدا، دشمنی با دشمنان خدا و هم­چنان که خدا به تو امر کرده با صادقان باشی ، عرض کردم اولیاء و دوستان خدا و دشمنان خدا کیانند؟ فرمود: دوستان خدا محمّد رسول اللّه(ص) و علی و حسن و حسین(ع) و علی بن الحسین(ع) هستند سپس امر به ما رسیده سپس پسرم جعفر و اشاره فرمودند به حضرت جعفر(ع) در حالی که آن حضرت نشسته بودند سپس فرمودند: کسی که با آن ها دوستی کند پس به تحقیق با اولیاء اللّه دوستی کرده و چنین شخصی با صادقان باشد آن سان که خدای تعالی به وی امر کرده است. بنابراین باید تولّی و تبرّی با هم در انسان تحقق پیدا کند تا نتیجه بخش باشد.[۶۴]

فصل چهارم

موارد تبری و تولی

گفتار اول: تولی نسبت به پیامبران و آل پیامبر و مؤمنان

با توجه به اهمیت تولّی و تبرّی و نقشی که این دو در زندگی فردی و اجتماعی اهل ایمان دارند، خداوند متعال در قرآن کریم و به تبع آن پیامبر اکرم (ص) و امامان معصوم (ع) در موارد متعدّدی به بحث از دو موضوع یادشده پرداخته و در مورد کسانی که شایسته است مؤمنان آنها را به عنوان دوستان و سرپرستان خود برگزینند می پردازد، در این­جا به مواردی از آنها اشاره می شود:

قرآن کریم در آیات متعددی به معرفی ولیّ «سرپرست» و کسانی را که مؤمنان باید دوست داشته باشند و از آنها پیروی کنند، می پردازد. در این جا به چند آیه اشاره می شود:  روزى که شخص ظالم پشت دست حسرت به دندان گرفته و می گوید: اى کاش من در دنیا با رسول حق راهى (براى دوستى و طاعت) پیش مى‏گرفتم، واى بر من اى کاش فلان کس را دوست نمى‏گرفتم.[۶۵] در آیه اول تصریح دارد به پیروی و دوستی با رسول خدا و در آیه بعد به صراحت نهی می کند از انتخاب دوستانی که مایه بدبختی و هلاکت انسان می شوند.هر کس خدا و پیامبر او و مؤمنان را ولیّ خود گزیند، بداند که پیروزمندان گروه خداوند هستند.[۶۶] نبی اکرم (ص) به اصحابش فرمودند: ای بنده خدا دوست بدار به خاطر خدا و دشمن بدار به خاطر خدا و دوست بگیر به خاطر خدا و دشمن بگیر به خاطر خدا؛ پس به درستی که به ولایت خدا به کسی نمی‌رسد مگر از این راه و کسی طعم ایمان را نمی‌چشد اگر چه نماز و روزه زیاد به جا آورد مگر از راه تولی و تبری و امروز بیشترین دوستی‌ها و دشمنی های مردم به خاطر دنیا است و این دوستی و دشمنی‌ دنیایی ذره‌ای پیش خداوند تعالی ارزش ندارد. راوی عرض کرد: چگونه بدانم دوستی و دشمنی من به خاطر خدا است؛ دوست خدا کیست تا او را دوست بدارم و دشمن خدا کیست تا او را دشمن بدارم؟ پیامبر اکرم (ص) به سوی امیرالمؤمنین علی بن ابی­طالب (ع) اشاره کردند و فرمودند: آیا علی را می‌بینی؟  راوی گفت: بله. پس فرمودند: دوست بدار دوست علی(ع) را چون دوست علی(ع) ولی الله است و دشمن بدار دشمن علی(ع) را چرا که دشمن علی(ع) عدوالله است. سپس در ادامه فرمودند:‌دوست بدار دوست علی را هر چند آن­که قاتل پدر و فرزندان تو باشد و دشمن بدار دشمن مولا علی را هر چند او پدر و فرزندانت باشند.[۶۷]

گفتار دوم: تبری نسبت به دشمنان پیامبر و دشمنان اهل بیت و کافران و منافقان

اين که نسبت به چه کساني بايد تبري داشت و شيوه عملي تبري براي هر گروهي چگونه است از جمله مسائلي است که در ابواب فقهي، مباحث کلامي و مسائل اخلاقي به آن پرداخته شده است و در این قسمت از پژوهش سعی خواهد شد در حد مقدور به آن پرداخته شود.

گروه اول کافران اند. کافران نيز به دو دسته حربي و غير حربي تقسيم مي شوند. کافران حربي کساني اند که با مسلمانان سر جنگ و سوداي سلطه بر آنها را دارند و کافران غير حربي کساني اند که يا در حمايت مسلمانانند و يا با آنها معاهده امضا کرده اند و يا به هر حال قصد دست اندازي به سرزمين هاي مسلمانان را ندارند. در هر دو صورت قرآن از ما خواسته است: «اي گروه مؤمنان حتي اگر پدر و برادرانتان نيز کفر را دوست داشتند و آن را بر ايمان ترجيح دارند و انتخاب کردند، با آنها طرح دوستي نريزيد و آنان را به عنوان اولياء نپذيريد»[۶۸] و در اين مورد فرقي بين حربي و غير حربي نيست. البته سلطه کفار تنها از طريق نظامي نيست بلکه گاهي از روش هاي اقتصادي، تهاجم فرهنگي يا ابزار سياسي است. در هر صورت خداوند هرگز براي کفار، بر مؤمنان راهي (براي سيادت و برتري) قرار نداده است[۶۹]. بنابراين مسلمانان نبايد ريزه خوار ديگران باشند، و دستشان را پيش کفار دراز کنند و ارتباطشان با آنها به شکلي باشد که ذلت جامعه اسلامي از آن استشمام شود، در اين مورد نيز مردم و دولت هر دو مسئولند. ولي فرقي که بين کفار حربي و غير حربي وجود دارد اين است که بايد برخورد با اين گروه عادلانه باشد و ارزش هايي که در مسائل اجتماعي مطرح مي شوند -مثل محترم شمردن جان، ناموس و مال- درباره اين دسته از کفار نيز مطرحند و جز در موارد استثنايي که ممکن است اين احترام ها از افراد برداشته شود بايد اين حرمت ها درباره کفار غير حربي رعايت شود.

گروه دوم منافقان اند. چه منافقان دوره معاصر و چه منافقاني که در صدر اسلام و بعد از آن وجود داشته اند و تاريخ را به چالش کشيده اند. اگر منافقان دست به اسلحه بردند وظيفه حکومت مقابله فيزيکي با آنهاست، همچنان که اميرمؤمنان سه جنگ سرنوشت ساز را با بغات و منافقان داشت. ولي اگر مقابله عملي با حکومت نداشتند ضمن اين که از حقوق شهروندي برخوردارند، نبايد اجازه داد پست هاي حکومتي به دست آنها بيفتد.

گروه سوم فاسقان و فاجران اند. منظور از فاسقان کساني اند که عقايد آنها صحيح است اما در عمل نسبت به دستورات ديني بي مبالاتي مي کنند. مثلا فردي مي داند بايد نماز بخواند اما نمي خواند، مي داند شراب حرام است ولي شراب خواري مي کند. اگر کسي مسلمان بود و حکمي را ندانست، وظيفه ما ارشاد جاهل است اما اگر مي دانست بايد نسبت به او امر به معروف و نهي از منکر کرد.

طرفداران و علاقمندان به اين سه گروه نيز شامل تبري مي شوند ولي بايد توجه داشت که حساب سردمداران کافر يا بدعت گذار از پيروان دلپاک جداست، و سرانجام دانايان لجاجت پيشه از ناآگاهان عبوديت پيشه يکسان نيست.

با توجه به اهمیت تولّی و تبرّی و نقشی که این دو در زندگی فردی و اجتماعی اهل ایمان دارد، خداوند متعال در قرآن کریم و به تبع آن پیامبر اکرم(ص) و امامان معصوم(ع) در موارد متعددی به بحث از دو موضوع یادشده پرداخته و در مورد کسانی که شایسته است مؤمنان آنها را به عنوان دوستان و سرپرستان خود برگزینند و همچنین کسانی که سزاوار است ایشان از پذیرش دوستی و ولایت آنها خودداری کنند، به تفصیل سخن گفته اند، خداوند متعال در همین رابطه می فرماید: ای کسانی که ایمان آورده اید، به جای مؤمنان، کافران را به دوستی خود مگیرید.[۷۰] اى کسانى که ایمان آورده‏اید یهود و نصارى را دوستان خود مى‏گیرید، بعض آنها دوستان بعض دیگرند هر کس از شما آنها را دوست بگیرد یکى از آنها است، خدا قوم ظالم را هدایت نمى‏کند.[۷۱] ای کسانی که ایمان آورده­اید، دشمن من و دشمن خودتان را به دوستی مگیرید به طوری که با آنها اظهار دوستی کنید، و حال آن­که قطعا به آن حقیقت که برای شما آمده، کافرند.[۷۲] رسول گرامی اسلام(ص) در این زمینه می فرماید: هر که دوست دارد بر کشتی نجات بنشیند و به دستگیره استوار چنگ آویزد و ریسمان محکم خدا را بگیرد، باید بعد از من علی را دوست بدارد و با دشمنش دشمنی ورزد و از پیشوایان هدایت که از نسل اویند پیروی کند.[۷۳]

گفتار سوم: راه های بروز تبری:

تولی و تبری در اشکال مختلف ظهور می کند و یکی از راههای بروز آن که مورد تایید اسلام است لعن و سلام است که احکام خاصی بر آن مترتب است و در نهایت اینکه بهترین راه تولی و تبری زیارت نامه های ماثور ائمه (ع) می باشد.

لعن:

معنای لعن در فرهنگ اسلامی درخواست دوری از رحمت الهی است. این دعاء در آیات قرآن و روایات عامه و خاصه در سیره عملی رسول خداصلی الله علیه و آله، امیرالمؤمنین علیه السلام و اهل بیت رسول خدا صلی الله علیه و آله فراوان یافت می شود. همچنین در ادبیات علماء پیرو مکتب خلفاء و همچنین علمای شیعه نیز در موارد متعددی لعن وجود دارد[۷۴]. در لغت، لعن، به معنای طرد و دور شدن از خداوند متعال و از خوبی ها آمده است؛ صاحب مجمع البحرین می نویسد: لعن، طرد از رحمت است، قول خداوند متعال که می فرماید: {خداوند آنان را به خاطر کفرشان لعن نمود}؛ یا دور ساخت و از رحمت خود طرد کرد… لعن دور کردن است … و عرب هنگامی که فردی از آن ها نافرمانی می کرد، او را از خود دور می کردند و طرد می نمودند تا مفاسد او دامن گیر ایشان نشود؛ و گفته می شد که این شخص، ملعونِ فلان قوم است و فرموده خداوند: {درخت واره ملعونه در قرآن} آن را ملعون قرار داده؛ زیرا اهل آن لعن شده اند و عرب به هر چیز زشتی ملعون می گوید.[۷۵]همچنین معنای لعن در مفردات چنین آمده است: اللَّعْنُ: الطّرد و الإبعاد على سبيل السّخط، و ذلك من اللّه تعالى في الآخرة عقوبة، و في الدّنيا انقطاع من قبول رحمته و توفيقه، و من الإنسان دعاء على غيره‏[۷۶] لعن و دور کردن بر مبنای دشمنی است. آن از طرف خدای متعال به منای عقوبت و در دنیا منقطع شدن از قبول رحمت و توفیق است و از طرف انسان دعایی است بر دیگری. طریحى مى گوید: لعن به معناى دورى از رحمت است. لعن نقطه مقابل «صلوات» است که هرگاه به خدا نسبت داده شود به معناى فرستادن رحمت است و هرگاه به فرشتگان و مؤمنان منسوب گردد به معناى طلب رحمت مى باشد; چنان که قرآن مى فرماید: (انّ الله وملائکته یصلّون على النبى یا ایها الذین آمنوا صلّوا علیه و سلّموا تسلیما). (خدا و فرشتگانش بر پیامبر درود مى فرستند اى کسانى که ایمان آورده اید بر او درود فرستید و به فرمانش به خوبى گردن نهید). همچنین ابن اثیر مى گوید: لعن از سوى خداوند به معناى طرد و دور کردن و از جانب مردم به معناى دعا و سب است و سب در لغت به معني شتم و دشنام است; «السب الشتم»[۷۷]. جوهرى، طریحى و ابن منظور سب و شتم را هم معنا دانسته اند. راغب اصفهانى نیز سب را به معناى دشنام دردناک دانسته است. ابن فارس مى گوید: ریشه سبّ، قطع است که شتم و دشنام از او گرفته شده و هیچ چیز قطع کننده تر از دشنام نیست[۷۸].طریحى مى گوید: شتم و دشنام آن است که چیزى به صورت تنقیص و تضعیف توصیف شود.  باید توجه داشت که بین لعن و سب فرق است. ابن منظور  مي‌نويسد: الشتم : قبيح الكلام وليس فيه قذف[۷۹]؛ شتم به معني كلام زشت است و لازم نيست كه در آن تهمت نيز باشد. طريحي مي گويد: شتم یعنی توصيف کني چيزي را به صفتی که نقص است.[۸۰] لازم به ذکر است که اسلام سب و شتم را منع كرده است؛ خداوند متعال مي فرمايد: «وَلاَ تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللهِ فَيَسُبُّوا اللهَ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْم…»[۸۱] ؛ (و شما مؤمنان بر آنان که غير خدا را مي خوانند دشنام مدهيد تا مبادا آنها هم از روي دشمني و جهالت خدا را دشنام دهند). پيامبر گرامي اسلام صلَّي اللّه عليه و آله نيز به شدّت دشنام دادن را نهي کرده است؛ ايشان  مي فرمايند: «سِبابُ المُسْلمِ فُسُوقٌ»[۸۲]؛ (دشنام به مسلمان ، فسق و گناه است). در جريان جنگ صفين وقتي به اميرمؤمنان عليه السَّلام گزارش دادند که برخي از ياران وي شاميان را ناسزا مي گويند، حضرت آنان را فرا خواند و چنين فرمود: «إِنّي أَکرَهُ لَکُمْ أَنْ تَکُونُوا سَبّابِينَ وَلکِنَّکُم لو وَصَفْتُم أَعْمالَهُمْ وَذَکَرْتُمْ حالَهُمْ، کانَ أَصْوَبَ في الْقَولِ وَأَبْلَغَ فِي الْعُذْرِ»[۸۳]؛ (دوست ندارم دشنام دهنده باشيد، اما اگر کردار آنان را بازگو کنيد و روش آنان را تشريح کنيد، به حقيقت نزديک تر و عذري رساتر براي شما خواهد بود). همچنين امام صادق عليه السَّلام مي فرمايد: «سباب المؤمن کالمُشرِفِ علي الهلکة»[۸۴]؛ (کسی که به مؤمن ناسزا بگوید همچون کسی است که در پرتگاه هلاکت باشد). بنابراين «سب» مطلقاً در اسلام حرام است و هر فرد عاقل و دانايي از دشنام و ناسزاگويي و بددهانی رويگردان است و از آن بهره نمي گيرد؛ اما مسأله لعن با سب فرق مي كند لعن به معني  راندن و دور کردن از خوبی است. جوهری می نویسد: «اللعن، الطرد والابعاد من الخير»[۸۵]؛ (لعن، راندن و دور کردن از خوبی ها است). همچنین لعن بيزاري از اعمال زشت يک فرد است. راغب اصفهاني مي گويد: «لعن به معناي طرد و دور کردن با غضب است. لعن اگر از طرف خداوند باشد در آخرت به معناي عقوبت و در دنيا به معناي انقطاع از قبول رحمت و توفيقش است. واگر از طرف انسان باشد به معناي دعا و نفرين و در خواست بر ضرر غير است».[۸۶]بنابراين لعن به معني بيزاري از اعمال زشت يک فرد است و دعا برای دور شدن او از رحمت خدا است و شاید بهترین تعبیری که مفهوم لعن عربی را در فارسی منتقل کند عبارت «خدا نیامرزد» است. در این گونه موارد مثلا گفته می شود: «خدا فلانی را نیامرزد، کاری کرد که عده ای را به کشتن داد.» این تعبیر هیچ بار منفی ای ندارد و دعای بر علیه شخصی است که کار پستی مرتکب شده است؛ بنابراین خدایا فلانی را لعن کن؛ یعنی از او نگذر، او را نیامرز.

قرآن کریم دو واژه ی سب و لعن را به سه گونه به کار برده است. در قرآن واژه لَعن از جانب خداوند ۳۷ مرتبه و از جانب مردم یک مرتبه به کار رفته است. بررسى این آیات نشان مى دهد که لعن در برخى موارد مشروع است، اما واژه سب در قرآن کریم یک بار به کار رفته است، چنان که مى فرماید: (و لا تسبّوا الذین یدعون من دون الله فیسبّوا الله عدواً بغیر علم[۸۷]); دشنام ندهید کسانى که غیر خدا را مى خوانند ـ چرا که آنان نیز ـ ممکن است حضرت حق را از روى دشمنى و بدون علم دشنام دهند. آیه یاد شده به این حقیقت اشاره مى کند که اگر مسلمانان معبود مشرکان را دشنام دهند آنان نیز ساحت قدس الهى را با کلماتى خطاب مى کنند که از آن منزه است. البته باید توجه نمود که این آیه نشانگر لزوم رعایت احترام به مقدسات دیگران و حتى بت هاى مشرکان نیست; بلکه نهى و جلوگیرى «سبّ»، بدین جهت است که دشنام گفتن به مقدسات بت پرستان، موجب مى شود که آنان نیز خداوند را دشنام گویند; چرا که اگر احترام به مقدسات مشرکان لازم بود، حضرت ابراهیم(علیه السلام) و پیامبر اسلام، بت ها را نمى شکستند و قرآن عمل حضرت ابراهیم را فضیلت نمى دانست. از این رو سب در برخى از موارد جایز شمرده است; نظیر:

  1. سب کسانى که براى دین و خداى بزرگ احترامى قایل نیستند.
  2. درباره افرادى که سبّ و دشنام آنان در واقع بیان واقعیت ها و خصایل وجودى آنان است، «قاتل»، «خائن» و یا «ابن الزانیه» استفاده شود. چنان که امام حسین(علیه السلام) درباره ابن زیاد، فرمود: «الا و انّ الدّعى بن الدّعى قد رکزنى بین اثنتین، بین السّله و الذّله…» اى مردم، آگاه باشید که این شخص که پدر او مشخص نیست ـ زنا زاده است ـ مرا بین دو کار مخیّر گذاشته است[۸۸].
  3. همچنین از برخى آیات قرآن مى توان مصادیق سبّ را استفاده نمود; نظیر: (فمثله کمثله الکلب[۸۹]); داستان او به سگ مى ماند. و در جایى دیگر مى فرماید: (مثل الذین حُمِّلوا التّوراه ثم لم یحملوها کمثل الحمار[۹۰]); مثل آنانى که تورات را به دوش گرفته و به آن عمل نمى کنند مانند داستان الاغ است و درباره ابولهب مى فرماید: (تبّت یدى ابى لهب و تب); بریده باد دو دست ابولهب. و درباره اصحاب اخدود مى فرماید: (قُتِلَ اصحابُ الاُخدود[۹۱]); مرگ بر اصحاب اخدود.

آنچه بیان شد به وسیله آیه: (لا یحب الله الجهر بالسوء من القول الا من ظُلم[۹۲]); (خداوند بانگ برداشتن به بد زبانى را دوست ندارد، مگر کسى که بر او ستم رفته باشد) تأیید مى شود، چرا که در این آیه آمده است: خداوند غریو و بانگ بد را دوست ندارد جز درباره کسى که مورد ظلم قرار گرفته باشد. از این آیات مى توان تجویز سبّ و شتم را در مواردى، برداشت نمود. بنابراین سبّ و شتم همیشه مذموم نیست و نیز از آیه (لا تسبّوا) حکم مذمت سب فهمیده نمى شود بلکه آیه یاد شده تصریح دارد که در شرایط خاص نباید موجب تحریک احساسات مخالفان را فراهم آورد; چنان که عبارت (کذلک زیّنا لکل أمه عملهم[۹۳]) (این گونه براى هر امتى کردارشان را آراستیم) که در ذیل آیه آمده نشان مى دهد که هر سخنى که به یادآورى مقدسات به صورت ناشایست منجر شود، نباید گفته شود. بنابراین واژه سبّ و لعن از نظر مفهوم در دو مقوله جداگانه قرار دارد و از جهت حکمى هر یک در برخى از شرایط و موقعیت ها روا مى باشد. بنابراین مى توان از لعن به عنوان یک اصل استثنایى یاد نمود; البته لعن افراد بدون سبب و علت، جایز نیست. شاید بدین جهت در روایات آمده که مؤمن لعان نیست[۹۴].لعان یعنى کسى که به طور مستمر بدون هیچ سببى به لعن بپردازد; البته لعان نبودن مؤمن کسى را که استحقاق لعن دارد در برنمى گیرد.

جایگاه بروز تبری و لعن با توجه به آیات قرآن و سیره ی اهل بیت:

همان طور که در قسمت های پیشین به طور مبسوط در این زمینه صحبت شد؛ تولی و تبری از جمله موارد مهم و فروع دین ماست که لازم است همچون نماز، جزو برنامه ی زندگی و ساختار شخصیتی هر مسلمان و شیعه قرار بگیرد. اما همچون سایر فروع، در این زمینه هم ساختار و شیوه ی بروز عینی و عملی تبری و جایگاه آن به صورت شفاف باید از قرآن و سیره اخذ شود. از این رو در این قسمت به موارد مورد لعن قرار گرفته شده در قرآن و سیره ی اهل بیت اشاره می شود تا با تأسی به این دو دستگیره، این واجب و تکلیف دینی، به صورت بهتر و در چارچوب دینی آن انجام گیرد.

الف) لعن از دیدگاه قرآن:

در قرآن کریم آیات بسیاری در مورد لعن آمده است. نزدیک به چهل آیه در قرآن کریم کلماتی را از ماده لعن در بردارد. گاه قرآن ماجرایی را مطرح کرده و در آن ماجرا به لعنِ مخالفان امر کرده[۹۵]  گاه خداوند متعال خود، گروهی ستمکار را لعن نموده و در برخی موارد از عمل انبیاء و صالحین به این سنت گزارشی نقل کرده است[۹۶]

بر اساس آیات قرآن لعن شوندگان کیانند؟

  • شیطان:

وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلَى يَوْمِ الدِّينِ ﴿ص/ ۷۸﴾ وبرتو لعن وغضب من تاروز قیامت حتمی است.

وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَعْنَه إِلَى يَوْمِ الدِّينِ ﴿حجر/ ۳۵﴾ ولعنت ما تا روز جزا برتو محقق وحتمی گردید.

لَعَنَهُ اللَّهُ وَ قالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِکَ نَصيباً مَفْرُوضاً ﴿نساء/ ۱۱۸﴾ خدا شیطان را از درگاه رحمت خود دور کرده زیرا او گفت: من قسمتی از بندگان تورا زیر بار اطاعت خواهم کشید.

  • کافرین:

إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكَافِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيرًا ﴿احزاب/۶۴﴾ … رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَبِيرًا ﴿احزاب/۶۸﴾  خداوند كافران را لعن كرده (واز رحمت خود دور داشته) وبرای آن ها آتش سوزاننده ای آماده کرده است… پروردگارا آن ها را از عذاب دوچندان ده وآن ها را لعن بزرگی فرما.

و َقَالُواْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَل لَّعَنَهُمُ اللَّه بِكُفْرِهِمْ ﴿بقره/۸۸﴾ وگویند دل های ما بسته است (وما از گفته تو چیزی نمی فهمیم آری همین طور است) خداوند آن ها را بخاطر کفرشان از رحمت خود بدور ساخته است.

وَلَكِن لَّعَنَهُمُ اللّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلاَ يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلًا ﴿نساء/ ۴۶﴾  ولی خداوند آن ها را بخاطر کفرشان از رحمت خود دور ساخته ولذا جز عده کمی ایمان نمی آورند

فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا کَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْکافِرينَ ﴿بقره/۸۹﴾ هنگامیکه کتاب وپیغمبری که از قبل شناخته بودند نزد آن ها (یهود) آمد ، به او کافر شدند پس لعنت خداوند بر کافران باد.

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ ماتُوا وَ هُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ الْمَلائِكَةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ﴿بقره/۱۶۱﴾

کسانیکه کافر شدند و در راه کفر از دنیا رفتند لعنت خداوند و فرشتگاه و همه مردم بر آن ها خواهد بود.

كَيْفَ يَهْدِي اللّهُ قَوْمًا كَفَرُواْ بَعْدَ إِيمَانِهِمْ وَشَهِدُواْ أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجَاءهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَاللّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ* أُوْلَئِكَ جَزَآؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللّهِ وَالْمَلآئِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ . ﴿آل عمران/۸۶-۸۷﴾

چگونه خداوند گروهی را که از عناد بعد از ایمان به خدا و گواهی به راستی او وبعد از ادله روشن باز کافر شدند یه راه راست هدایت کند!؟خدا هرگز گروه ستمکاران را هدایت نخواهد کرد. کیفر آن گروه کافر این است که خدا و فرشتگان و همه مردمان بر آن ها لعنت کنند.

وَأُتْبِعُواْ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلا إِنَّ عَادًا كَفَرُواْ رَبَّهُمْ ﴿هود/۶۰﴾ و آن ها به لعن خدا هم در حیات دنیا و هم در آخرت گرفتار شدند. آگاه باشید که قوم عاد به خدای خود کافر و از رحمت او دور شدند

لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُواْ مِن بَنِى إِسْرَ ءِيلَ عَلَى‏ لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ    ذَ لِكَ بِمَا عَصَواْ وَّكَانُواْ يَعْتَدُونَ ﴿مائده/۷۸﴾  کافران بنی اسرائیل به زبان داوود و عیسی بن مریم از آن لعنت کرده شدند که نا فرمانی حکم خدا کرده و از حکم حق سرکشی کردند.

  • منافقین و مشرکین:

وَيُعَذِّبَ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكَاتِ الظَّانِّينَ بِاللَّهِ ظَنَّ السَّوْءِ عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلَعَنَهُمْ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَهَنَّمَ وَسَاءتْ مَصِيرًا ﴿فتح/۶﴾
ونیز خدا خواست تا همه منافقان ومشرکان را از مرد وزن عذاب کند که ان ها بد گمان بودند درصورتی که روزگار بد وهلاکت برخودآن ها بود وخدا برآنان خشم ولعن کرد و جهنم را که بد منزلگاهی است برایشان مهیاساخت.

أُوْلَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمَى أَبْصَارَهُمْ ﴿محمد/۲۳﴾ همین منافقانند که خدا آن ها را لعنت کرده وگوش وچشمشان را کور گردانید(تا به جهل و شقاوت بمیرند)
وَعَدَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَ الْمُنافِقاتِ وَ الْكُفَّارَ نارَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها هِيَ حَسْبُهُمْ وَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَ لَهُمْ عَذابٌ
مُقِيمٌ ﴿توبه/۶۸﴾ خدا، مرد وزن از منافقان وکافران را وعده آتش دوزخ وخلود در آن داده همان دوزخ برای کیفرآنها کافیست وخدا آن ها را لعن کرده به عذاب ابدی می افکند.
مَلْعُونِينَ أَيْنَمَا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا ﴿احزاب/۶۱﴾ این منافقان بدکار رانده درگاه حق اند باید هرجا یافت شوند انان را گرفته وجدا به قتل رسانید.

  • ظالمین:

أَلاَ لَعْنَةُ اللّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ ﴿هود/۱۸﴾ لعنت خداوند برظالمان باد.

يَوْمَ لَا يَنفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ ﴿غافر/۵۲﴾ روزی که عذر خواهی ظالمان سودی نمی بخشد ولعنت خدا از آنِ آن ها وخانه (وجایگاه) بد نیز برای آن هاست.

فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ ﴿اعراف/۴۴﴾ دراین هنگام ندا دهنده ای در میان آن ها ندا می دهد که لعنت خدا بر ستمکاران باد.

  • قاتلین:

وَ مَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فيها وَ غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَ لَعَنَهُ وَ أَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظيماً﴿نساء/۹۳﴾ هرکس مومنی را به عمد بکشد مجازاتش آتش جهنم است که در آن جاوید معذب خواهد بود خدا بر او خشم ولعن کند وعذابی بسیارشدید مهیا سازد.

  • عهد شکنان بعد از پیمان بستن و فساد کنندگان روی زمین:

وَ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَ يَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِ ﴿رعد/۲۵﴾ و آنان که عهد الهی را پس از محکم کردن می شکنند وپیوند هایی را که خدا دستور برقراری آن را داده قطع می کنند ودر روی زمین فساد  می نمایند لعنت برای آن هاست و بدی (مجازات) سرای آخرت. «وَ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ» فی تفسیر علی بن ابراهیم: یعنی: فی امیرالمومنین. وهوالذی اخذ الله علیهم فی الذر، واخذ علیهم رسول الله صلی الله علیه واله وسلم بغدیر خم[۹۷].

۷-  ایمان آورندگان به جبت وطاغوت:

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذينَ أُوتُوا نَصيباً مِنَ الْکِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَ الطَّاغُوتِ وَ يَقُولُونَ لِلَّذينَ کَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدى‏ مِنَ الَّذينَ آمَنُوا سَبيلاً *أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيرًا [۹۸]

آیا ندیدی کسانیکه بهره ای از کتاب (خدا) دارند با (بااین حال) به جبت وطاغوت ایمان می آوردند و به مشرکان می گویند آن ها از کسانیکه ایمان آورده اند هدایت یافته ترند.آن ها کسانی هستند که خداوند ایشان را از رحمت خود دور ساخته وهرکس را خدا از رحمتش دور کند یاوری برای او نخواهی یافت.فی تفسیر علی بن ابراهیم: انها نزلت فی الذین غضبوا آل محمد وحسدوا منزلتهم[۹۹] عن الباقر علیه السلام: ان الجبت والطاغوت فلان وفلان.[۱۰۰]

  • آزار دهندگان خدا و رسول

إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُّهِينًا[۱۰۱] آنان که خدا و پیامبرش را ایذاء می‌کنند، خداوند آنان را از رحمت خود در دنیا و آخرت دور می‌سازد و برای آنان عذاب خوارکننده‌ای آماده کرده است.در تفسیر علی بن ابراهیم آورده شده است: و قوله -عزوجل-: ِ((إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُّهِينًا ))قال: نزلت فیهم فیمن غصب امیرالمومنین علیه السلام- حقه، و اخذ حق فاطمه-علیهاالسلام- و آذاها. و قد قال رسول الله صلی الله علیه و آله: من آذاها فی حیاتی؛کمن آذاها بعد موتی. و من آذاها بعد موتی؛ کمن آذاها فی حیاتی. و من آذاها، فقد آذانی. و من آذانی فقد آذی الله و هو قول الله عزوجل:((إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ)) [۱۰۲]و در تفسیر مجمع البیان آمده است: فقال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم [یا علی] من اذی شعره منک ، فقد آذانی. و من آذانی، فقد آذی الله . و من آذی الله ، فعلیه لعنه الله[۱۰۳].

  • کتمان کنندگان بینات

إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَآ أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَتِ وَالْهُدَى‏ مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّهُ لِلنَّاسِ فِى الْكِتَبِ أُوْلَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللاَّعِنُونَ [۱۰۴]کسانیکه دلایل روشن و وسایل هدایتی را که نازل کرده ایم بعد از آنکه در کتاب برای مردم بیان ساختیم کتمان می‌کنند خدا آنها را لعنت می‌کند و همه لعن کنندگان نیز آنها را لعن و نفرین می‌کنند. العیاشی…عن ابی عبدالله علیه السلام-((إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَآ أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَتِ وَالْهُدَى فی علی))[۱۰۵]ابو علی الطبرسی فی معنی الایه قال روی عن النبی صلی الله علیه و آله قال من سئل عن علم یعلمه فکتمه الجم یوم القیمه بلجام من النار و هو قوله اولئک یلعنهم الله و یلعنهم الاعنون.[۱۰۶]

  • لعن برخی صحابه خاص در قرآن

همانطور كه بيان شد قرآن کريم عده اي كه برخي از وي‍‍ژگي هاي منفي را در خود دارند مورد لعن قرار داده است که با اطلاق لعن بر مورد عام، شامل برخي از صحابه نيز می­شود، ولی در برخي از موارد، صحابي خاصي لعن شده اند، از آن جمله اين آيه شريفه است: « وَ إِذْ قُلْنَا لَکَ إِنَّ رَبَّکَ أَحَاطَ بِالنَّاسِ وَ مَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاکَ إِلاَّ فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَ نُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلاَّ طُغْيَاناً کَبِيراً »[۱۰۷]؛ (اي رسول ما به ياد آور وقتي را که به تو گفتيم خدا البته به همه افعال و افکار مردم محيط است و ما رؤيائي که به تو ارائه داديم جز براي آزمايش و امتحان مردم نبود، و درختي که به لعن در قرآن ياد شده و ما به ذکر اين آيات عظيم آنان را مي ترسانيم و لکن بر آنان طغيان و کفر و افکار شديد چيزي نيفزايد).

مفسران در ذيل اين آيه مي گويند: مراد از شجره ملعونه در قرآن، شجره و نسب حکم بن ابي العاص است و مقصود از رؤيا، رؤيايي است که پيامبر اکرم صلي الله عليه وآله در خواب ديدند که فرزندان مروان بن حکم يکي پس از ديگري بر منبرش مي نشينند.[۱۰۸]

بر اساس آیات قرآن لعن کنندگان کیانند؟

الف) خداوند تبارک و تعالی:

در بیش از ۲۰ آیه‏ی قرآن خداوند کافران، منافقان، مشرکان، ظالمان و… را لعن کرده است و طبق آیه شریفه ۵۲ سوره مبارکه نساء: (( أُولَئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيرًا )) هر که را خدا لعنت کند دیگر هرگز کسی مدد و یاری او نتواند کرد.

ب) ملائکه و مردم:

بر اساس آیه شریفه۱۶۱ سوره بقره:«إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ ماتُوا وَ هُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ الْمَلائِكَةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ».کسانیکه کافر شدند و در حال کفر از دنیا رفتند لعنت خداوند و فرشتگان و همه مردم بر آنها خواهد بود. و آیه شریفه ۸۷ سوره آل عمران: «أُوْلَئِكَ جَزَآؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللّهِ وَالْمَلآئِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ». و آیه شریفه ۱۵۹ سوره بقره: لعن کنندگان این دسته (کسانیکه در حال کفر بمیرند یا بعد از ایمان دوباره کافر شوند و کتمان کنندگان) علاوه بر خداوند ملائکه و همه مردمان خواهند بود.

ج) پیامبران خدا:

طبق آیه شریفه ۷۸ سوره مبارکه مائده:

«لُعِنَ الَّذِينَ كَفَرُواْ مِن بَنِى إِسْرَ ءِيلَ عَلَى‏ لِسَانِ دَاوُدَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ ذَ لِكَ بِمَا عَصَواْ وَّكَانُواْ يَعْتَدُونَ».

کافرین از بنی اسرائیل به زبان حضرت داوود و حضرت عیسی لعن شدند یعنی پیامبران خدا هم کافرین را لعن می‌کنند. برای شفاف تر شدن این مسأله به بررسی مسأله ی تبری و لعن با توجه به سیره ی پیامبر خدا و اهل بیت پرداخته می شود.

 لعن از دیدگاه سیره ی عملی رسول خدا و اهل بیت علیهم السلام

لعن جزء سیره عملی قطعی رسول خدا صلی الله علیه و آله است. طوری که تمامی منابع و مصادر عامه و خاصه روایاتی را که حاوی لعن است از آن حضرت نقل کرده اند. در این قسمت چندین نمونه از مواقفی را که روایات لعن از آن حضرت صادر شده، از منابع مهم اهل سنت ذکر می کنیم؛

رسول خدا صلی الله علیه و آله افراد و گروه های ذیل را لعن فرمود:

کسانی که از پیوستن به لشکر اسامه سر باز زدند.[۱۰۹] لعن کنندگان علی بن ابی طالب علیه السلام[۱۱۰] مردانی که خود را به زنان شبیه سازند و آن گروه از زنانی که خود را به مردان.[۱۱۱]  مردی که لباس زنانه به تن کند و زنی که لباس مردانه.[۱۱۲]  کسی که میان پدر و فرزند و یا دو برادر جدایی افکند[۱۱۳]. کسی که ربا می خورد و موکل و شاهد و نویسنده او.[۱۱۴]  آن که افراد را برای فعل حرام به هم برساند..[۱۱۵]  آن که به نبش قبور دست بزند.[۱۱۶]
هر آن که رشوه داده و هر آن که رشوه بگیرد[۱۱۷] ده طائفه در رابطه با خَمر؛ سازنده و نوشنده و حمل کننده و نوشاننده و فروشنده و..[۱۱۸] کسی که ذی روحی (جانداری) را هدف تیر قرار دهد[۱۱۹] کسی که در صورت موجودی زنده داغ نهد[۱۲۰] بر این ها بیفزاییم که آن حضرت بیست و چهار خصلت را لعن نموده و فرمودند: لعنت خدا و ملائکه و مردمان بر کسی باد که چیزی از حق مرا کم گذارد و کسی که…[۱۲۱]

همچنین مناوی از علمای عامه در کتاب خویش، در حرف اللام، سی و شش روایت را در لعن، از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کرده و شرح می دهد.[۱۲۲] سخنان رسول خدا صلی الله علیه و آله در لعن، دامان تعداد کثیری از افراد امت اسلامی را می گیرد؛ از جمله در خصوص لعنِ امیرالمؤمنین علیه السلام از جانب معاویه و طرفداران او. هم چنین تعداد کثیری از روایان حدیث پیروان مکتب خلفاء، طبق اعتراف رجالیون عامه، همیشه امیرالمؤمنین علیه السلام را لعن می کردند. این در حالی است که رجالیون عامه بر این مطلب اتفاق نموده اند که «هر که احدی از صحابه را تنقیص کند زندیق است»؛[۱۲۳] و یا «هر که احدی از صحابه را تنقیص کند مسلمان بودنش محل اشکال است».[۱۲۴]

بعضی از علمای عامه مانند غزالی قائلند که «لعن به صورت تعیین جایز نیست مگر در مورد کافر».[۱۲۵]
باید گفت در این دیدگاه طایفه بزرگی از روایات و حتی سیره علمای عامه نادیده گرفته شده است. بررسی سیره پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نشان می دهد بعضی اشخاص اصطلاحاً به صورت «تعیین» و مشخص از جانب آن حضرت نام برده شده و مورد لعن قرار گرفته اند. حَکَم و فرزندش مروان، معاویة بن ابی سفیان، پدرش و برادر او نمونه هایی شناخته شده در تاریخ اسلام از اشخاصی اند که رسول خدا صلی الله علیه و آله ایشان را لعن کرده اند[۱۲۶]. همچنین بررسی سیره ی عملی اهل بیت رسول خدا علیهم السلام همچون امیرالمؤمنین و صدیقه ی طاهره سلام الله علیهما و همین طور اصحاب رسول خدا از جمله خلیفه ی دوم در لعن کردن؛ نشان می دهد مسأله ی لعن نمی تواند مخدوش و غیر اساسی لحاظ شود. بلکه این عمل به عنوان یک اصل پذیرفته شده ی مکتبی بین مسلمانان مرسوم بوده است و موارد خاص و تعریف شده ای را شامل می شده. در حقیقت با بررسی اعلام برائت که به صوت «لعن» ظهور و نمود پیدا می کرده و می کند؛ جایگاه فرد لعن کننده و تمایلات و گرایش های مذهبی او نمود پیدا می کرده است.

تعریف فحش، قذف
پیشتر واژه ی لعن و سب تعریف و توضیح داده شد. در این قسمت به سایر موارد پرداخته می شود.

قذف و فحش

ابن منظور شتم را عبارت از سخن زشت مى داند ولى قذف جزو آن نیست. مفردات راغب مى نویسد: قذف عبارت است از رمى و انداختن از دور، در آیه، «فاقذ فیه فى الیمّ[۱۲۷]»(سپس در دریایش افکن)یعنى بینداز در دریا، چنان که در آیه (وقذف فى قلوبهم الرعب[۱۲۸]) (و در دلهایشان هراس افکند) و آیه (بل نقذف بالحق على الباطل[۱۲۹]) (بلکه حق را بر باطل فرو مى افکنیم) آمده است. قذف وسیله اى است براى دشنام و عیب استعارى بنابراین در فقه نسبت زنا و لواط را قذف دانسته اند و آن را از مصادیق قذف شمرده اند; نه این که منحصر به آن باشد. همچنین راغب درباره فحش مى نویسد: فحش عبارت است از رفتار و گفتارى که زشتى آن بسیار بزرگ است. ابن فارس مى گوید: فحش کلمه اى است که بر زشتى در چیزى ـ گفتار یا کردار ـ دلالت مى کند و هر چیزى که از حدّ خود تجاوز کند ـ به صورت نامطلوب ـ فاحش نامیده مى شود.

با توجه به مطالب یاد شده مى توان گفت آنچه لغت شناسان درباره دو واژه سب و لعن بیان کرده اند گویاى آن است که لعنت به معناى طرد و دور کردن است. لعن از جانب خداى بزرگ به معناى دورى از رحمت، و از جانب مردم به مفهوم دعا و نفرین براى دورى از رحمت الهى و گرفتار شدن به عذاب و عقوبت اخروى است; البته لعن از جانب مردم از این ویژگى نیز برخوردار است که ـ ضمن توجه به خدا ـ مایه تنفر و برائت از ملعون هم مى باشد. اما سب عبارت است از دشنام و سخن زشت که موجب تنقیص و تضعیف مى شود. بنابراین ماهیت سب با لعن تفاوت دارد; اگر چه در سبّ و دشنام، نیز بیزارى و تنفّر وجود دارد.

تقیه و جایگاه آن در تبری

تَقیه، اصطلاحی دینی است به معنای ابراز عقیده یا انجام دادن کاری بر خلاف نظر قلبی خود به دلایلی خاص. تقیه در لغت به معنای نگاه داشتن، پرهیز کردن و پنهان نمودن است. واژه تقیه از ماده «‌و ـ ق ـ ی‌» مصدر یا اسم مصدر[۱۳۰] به معنای پرهیز، نگاه داری و پنهان کردن است. [۱۳۱]مفسران، متکلمان و  فقهیان تعاریفی اصطلاحی کمابیش نزدیکی از آن به دست داده‌اند[۱۳۲]در همه این تعاریف، ﻋﻨﺎﺻﺮ ﭘﻨﻬﺎن ﺳﺎﺧﺘﻦ ﺣﻖ ﯾﺎ اﻇﻬﺎر ﺧﻼف آن و دﻓﻊ ضرر دینی یا دنیایی به چشم می‌آید. در منابع اسلامی، تقیه به معنای نگاهداری خود از صدمه دیگری است از راه ابراز موافقت با او در گفتار یا رفتارِ مخالف حق و به تعبیر شیخ مفید[۱۳۳] پنهان کردن حق و پوشاندن اعتقاد به آن در برابر مخالفان، به منظور اجتناب از ضرر دینی یا دنیایی است. در تقیه، بر خلاف نفاق که موضوع آن تظاهر به حق و پنهان کردن شرک و باطل است، شخص مؤمن به دلیل ترس از زیان مالی یا جانی برای خود یا دیگری، از اظهار حقیقت خودداری می‌کند. شباهت آن دو در این است که شخص در هر دو، چیزی را که به آن معتقد است پنهان می‌کند. اما آنچه در نفاق رخ می‌دهد تظاهر به ایمان و پنهان کردن شرک و باطل است برخلاف تقیه که در آن مومن به دلیل وجود ضرر مالی شدید یا جانی برای خود یا دیگری، ایمان خویش را کتمان می‌کند.[۱۳۴] ادله قرآنی، روایی و عقلی بر جواز تقیه دلالت دارند. از جمله اغراض عقلایی که می‌تواند تقیه را موجه سازد، مصون ماندن شخص یا گروه تقیه کننده از تعرض ظالمان و رهایی از خطرهایی مانند حبس، تبعید، قتل، مصادره اموال و محرومیت از حقوق قانونی است. واژه تقیه مستقیما در قرآن نیامده اما مشتقات و مفهوم آن در برخی آیات ذکر شده است و در منابع اسلامی به آیات متعددی دال بر جواز یا حتی وجوب تقیه در شرایط اضطراری استناد شده است.

لَّا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِن دُونِ الْمُؤْمِنِينَ ۖ وَمَن يَفْعَلْ ذَلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّـهِ فِي شَيْءٍ إِلَّا أَن تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً  وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّـهُ نَفْسَهُ ۗ وَإِلَى اللَّـهِ الْمَصِيرُ ﴿٢٨﴾ (ترجمه: مؤمنان نبايد كافران را -به جاى مؤمنان- به دوستى بگيرند؛ و هر كه چنين كند، در هيچ چيز [او را] از [دوستى‌] خدا [بهره‌اى‌] نيست، مگر اينكه از آنان به نوعى تقيّه كند و خداوند، شما را از [عقوبت‌] خود مى‌ترساند، و بازگشت [همه‌] به سوى خداست.[۱۳۵]

خطاب این آیه به همه مسلمانان است. طبق آن، مؤمنان صدر اسلام که با آزارها و سختگیریهای مشرکان روبرو بودند، از اطاعت آنان منع شدند ولی در صورت وجود شرایط اضطراری و ترس شدید از آنان، مُجاز به عمل به تقیه گردیدند[۱۳۶]مفسران و عالمان شیعه[۱۳۷] و اهل سنت[۱۳۸] از این آیه جواز تقیه را استنباط کرده‌اند.

مَن كَفَرَ بِاللَّـهِ مِن بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ وَلَـكِن مَّن شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِّنَ اللَّـهِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ ﴿١٠٦﴾ (ترجمه: هر كس پس از ايمان آوردن خود، به خدا كفر ورزد [عذابى سخت خواهد داشت‌] مگر آن كس كه مجبور شده و[لى‌] قلبش به ايمان اطمينان دارد. ليكن هر كه سينه‌اش به كفر گشاده گردد خشم خدا بر آنان است و برايشان عذابى بزرگ خواهد بود[۱۳۹]

این آیه درباره عمار یاسر و رفتار تقیه‌ای او (تظاهر به کفر) در برابر مشرکان، برای رها شدن از شکنجه آنان، نازل شده است. پیامبر(ص) با تأیید کار عمّار به وی فرمود که اگر بار دیگر در چنان شرایطی قرار گرفت، همان کار را انجام دهد[۱۴۰]

وَقَالَ رَجُلٌ مُّؤْمِنٌ مِّنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إِيمَانَهُ أَتَقْتُلُونَ رَجُلًا أَن يَقُولَ رَبِّيَ اللَّـهُ وَقَدْ جَاءَكُم بِالْبَيِّنَاتِ مِن رَّبِّكُمْ ۖ وَإِن يَكُ كَاذِبًا فَعَلَيْهِ كَذِبُهُ ۖ وَإِن يَكُ صَادِقًا يُصِبْكُم بَعْضُ الَّذِي يَعِدُكُمْ ۖ إِنَّ اللَّـهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ ﴿٢٨﴾ (ترجمه: و مردى مؤمن از خاندان فرعون كه ايمان خود را نهان مى‌داشت، گفت: «آيا مردى را مى‌كشيد كه مى‌گويد: پروردگار من خداست؟ و مسلماً براى شما از جانب پروردگارتان دلايل آشكارى آورده، و اگر دروغگو باشد دروغش به زيان اوست، و اگر راستگو باشد برخى از آنچه به شما وعده مى‌دهد به شما خواهد رسيد، چرا كه خدا كسى را كه افراطكار دروغزن باشد هدايت نمى‌كند[۱۴۱]

آیه ۲۸ سوره غافر درباره مؤمن آل فرعون است. هنگامی که برخی اطرافیان فرعون کشتن حضرت موسی را پیشنهاد کردند، مردی از خاندان فرعون که مؤمن بود و ایمان خود را پنهان می‌کرد، آنها را از چنین کاری باز داشت.[۱۴۲]

بحث تقیه در قرون نخستین هجری از مباحث متداول کلامی و فقهی بوده است، زیرا از یک سو می‌بینیم که بسیاری از عالمان امامیه متقدم، آثاری با عنوان «التقیه» تألیف کرده‌اند و از سوی دیگر نقل شده که برخی نحله‌ها، مانند خوارج، قائل به جواز تقیه بوده‌اند. در ماجرای محنت در عصر مأمون، بنا به نقل مورخان برخی دانشمندان به سبب تهدید و ارعاب خلیفه، مجبور به پذیرفتن ظاهری نظریه خلقِ قرآن شدند که می‌توان آن را مصداق تقیه دانست. با نگاهی به تاریخ اسلام در می یابیم که اوج بحث تقیّه و ملاحظه کاری های شیعه، در زمان امام باقر و امام صادق علیهماالسلام و با سفارش و توصیه آن دو امام بزرگوار بوده که دلیل آن نیز شرارت های حکومت های بنی امیّه و بنی عباس و حامیان آنها بوده است. حاکمان این قوم هرچند به ظاهر مسلمان بودند، اما به دلیل این که خطر آنها دست کمی از خطر کفّار نداشت، ائمّه معصومین علیهم السلام پیروان خود را توصیه به تقیّه می کردند. بنابر این، از نظر علمای شیعه در هرجا که خطری از ناحیه کافر یا مسلمان، مؤمنی را تهدید نماید، تقیّه لازم است.

تقیه از وظایف منتظر در عصر غیبت امام عصر ارواحنا فداه

در کافی به سند صحیحی از حضرت ابی‌عبداللَّه امام صادق علیه السلام آمده که درباره فرموده خدای عز و جل : « أُولئِکَ یُؤتَونَ أجْرَهم مَرَّتینِ بِمَا صَبَروا [۱۴۳]» ؛ آنان به خاطر صبری که کردند پاداششان را دو برابر گیرند . فرمود : به خاطر صبری که بر تقیّه کردند . « وَ یَدْرَؤنَ بالحَسَنَةِ السَّیِّئَة[۱۴۴] » ؛ و با حسنه؛ بدی را دفع می‌نمایند . فرمود : « حسنه؛ تقیّه است ، و بدی فاش ساختن[۱۴۵]. و در همان کتاب در خبر صحیحی از آن حضرت علیه السلام آمده که فرمود : تقیّه سپر مؤمن ، و تقیّه پناهگاه مؤمن است ، و هر کس را که تقیّه نیست ایمان ندارد، همانا حدیثی از احادیث ما به بنده‌ای می‌رسد پس خدای عز و جل را بین خود و خدا با آن حدیث دینداری می‌نماید ، و مایه عزّت او در دنیا و نور او در آخرت می‌گردد ، و بنده دیگر حدیثی از احادیث ما به او می‌رسد ، پس او آن حدیث را فاش می‌سازد ، و مایه خواری او در دنیا می‌شود ، و خدای عز و جل آن نور را از او می‌گیرد[۱۴۶].

محمد بن سعید – یکی از راویان این حدیث – گوید : این حدیث را با آب طلا بنویس که من چیزی بهتر از این ننوشته‌ام و در کتاب کمال الدین از امام صادق علیه السلام روایت آمده که از آن حضرت سؤال شد از بهترین عملی که مؤمن در آن زمان – یعنی زمان غیبت امام علیه السلام – به کار بندد حضرت فرمودند : نگهداری زبان و خانه نشینی[۱۴۷] و در تفسیر نیشابوری آمده که فرموده خدای تعالی : «یَا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا عَلَیْکُمْ أنْفُسَکُمْ لا یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ اذا اهْتَدَیتُم»[۱۴۸] ای کسانی که ایمان آورده‌اید بر شما باد خودهایتان(ایمان خود را نگاه دارید) که اگر دیگران گمراه باشند هرگاه شما هدایت شده باشید به شما زیانی نمی رسد. نزد ابن مسعود خوانده شد ، وی گفت : این در آخر الزمان خواهد بود.  می‌گویم(صاحب مکیال المکارم):

و روایات در این باب بسیار است که برای پرهیز از إطاله گفتار از آوردن آنها خودداری کردیم ، در اینجا لازم است آنچه ممکن است بعضی پندارند که در اخباری که از ائمه أطهار علیهم السلام روایت آمده اختلافی هست را دفع کنیم ، و این پندار به ذهن کسی می‌آید که در آن اخبار خوب دقّت و تدبر ندارد و در آغاز چنین گمان می‌کند که بین این روایات تناقضی هست ، از جهت آنکه در قسمتی از آنها امر فرموده‌اند به دعوت و آشکار کردن مطالب ، و در بخشی دیگر به مخفی داشتن و استتار و تقیّه دستور داده‌اند . توضیح این مطلب بر حسب آنچه به برکت ائمه اطهار علیهم السلام از اخبار استفاده کرده‌ایم اینکه ، مردم بر دو گونه‌اند : یا عالِم و عارف به حق هستند ، و یا غیر عالم . و گونه دوّم از آنها بر هشت دسته می‌باشند :

دسته اوّل : افراد عامی جاهلی که چنانچه حق را بشناسند از پذیرش آن سرباز نمی‌زنند.
دسته دوّم : کسانی هستند که در شبهه و سرگردانی افتاده‌اند ، که درصدد تحقیق و شناختن حق می‌باشند ، ولی به جهت و سببی در شبهه و حیرت گرفتار شده‌اند .

دسته سوّم : أهل ضلالت و گمراهی که به خاطر همنشینی با افراد گمراه کننده ، یا خطا کردن در راه تحصیل علم و معرفت، و یا مانند اینها به گمراهی افتاده‌اند . و بر شخص عالم به حکم عقل و نقل واجب است این سه دسته را ارشاد کند و آنان را هدایت و دعوت نماید.  از پیغمبر صلی الله علیه وآله وسلم روایتی آمده که حاصلش این است : اگر خداوند به وسیله تو یک نفر را هدایت کند از آنچه آفتاب بر آن می‌تابد برای تو بهتر است.

دسته چهارم : منکران و معاندان با حق ، کسانی که اگر حق نزد آنان یاد شود آن را إستهزا کرده ، و امام علیه السلام و دعوت کننده به حق را مسخره می‌نمایند .

دسته پنجم : منکران و معاندانی که اظهار کردن حق نزد آنان سبب ضرر و زیان بر جان یا آبرو یا مال می‌باشد .

از این دو دسته باید تقیّه کرد ، و به حکم عقل و نقل واجب است زبان از گفتگو با آنان بست ، چنانکه بر صاحبان بینش پوشیده نیست ، که در کافی به سند صحیحی از عبدالاعلی آمده که گفت : شنیدم حضرت ابوعبداللَّه امام صادق علیه السلام می‌فرمود : همانا تحمُّل امر ما تنها به تصدیق و قبول کردن آن نیست ، از جمله تحمل امر ما پوشانیدن و حفظ کردن آن از غیر أهلش می‌باشد ، پس سلام مرا به آنان ( شیعیان ) برسان و به ایشان بگو : خدای رحمت کند بنده‌ای را که مودّت و دوستی مردم را به سوی خود جلب نماید ، با آنان( مخالفین ) به آنچه می‌شناسند سخن بگویید ، و آنچه را انکار می‌دارند از آنها بپوشانید . سپس آن حضرت علیه السلام فرمود : به خدا سوگند ، آن کس که به جنگ با ما برخاسته زحمتش بر ما بیشتر نیست از کسی که آنچه را إکراه داریم از قول ما می‌گوید[۱۴۹] . . .و در همان کتاب در حدیث دیگری از آن حضرت علیه السلام آمده که فرمود : فاش کننده امر ما همچون انکار کننده آن است[۱۵۰]  . نیز از آن حضرت علیه السلام است که فرمود : « همانا نُه دهم دین در تقیّه کردن است ، و هر کس تقیه ندارد دین ندارد[۱۵۱]  و در همین معنی روایات بسیاری است.

دسته ششم : کسانی هستند که عقل و معرفتشان ضعیف است ، مؤمنانی که نمی‌توانند أسرار را تحمُّل و قبول یا حفظ و مخفی کنند ، از این دسته نیز به حکم عقل و نقل باید اسرار و رازها را نهفته داشت ، چنانکه در احادیث گذشته یاد گردید .  در کافی در خبر صحیحی از حضرت ابوجعفر باقر علیه السلام آمده که فرمود : به خدا سوگند محبوب‌ترین اصحابم نزد من پرهیزکارترین و فقیه‌ترین و رازدارترین آنها است ، و بدترین و ناخوشایندترین آنان کسی است که هرگاه بشنود حدیثی به ما نسبت داده می‌شود و از ما روایت می‌گردد آن را نپذیرد و از آن بدش بیاید و آن را انکار نماید ، و کسی را که به آن عقیده دارد تکفیر کند ، و حال آنکه او نمی‌داند شاید که آن حدیث از سوی ما صادر شده و به ما منسوب گردیده ، و او با این انکار از ولایت ما خارج می‌شود[۱۵۲]. در بصائر الدرجات به سند خود از حضرت ابی‌عبداللَّه امام صادق علیه السلام آمده که فرمود : با مردم به آنچه می‌شناسند رفتار کنید و از آنچه منکرند واگذارید ، و بر خودتان و ما حمله‌ها را متوجه نسازید، به درستی که أمر ما سخت دشوار است که آن را متحمل نمی‌شود جز فرشته مقرب ، و یا پیغمبر مرسل ، یا بنده مؤمنی که خداوند دلش را برای ایمان آزموده باشد[۱۵۳]  و به سند خود از امام صادق علیه السلام از پدرش علیه السلام آورده که فرمود : روزی در محضر امام علی بن الحسین علیه السلام سخن از تقیّه به میان آمد ، آن حضرت فرمود : به خدا اگر ابوذر می‌دانست در دل سلمان چیست او را می‌کشت، و حال آنکه رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم میان آن دو برادری برقرار کرده بود ، پس درباره سایر مردم چه گمان دارید ؟ همانا علم علما صعب مستصعب ( سخت دشوار ) است ، آن را تحمل نمی‌کند مگر پیغمبر مرسل یا فرشته مقرّب و یا بنده مؤمنی که خداوند دلش را به جهت ایمان آزموده باشد. حضرت فرمود : و بدین جهت سلمان از علما شد که او مردی از ما أهل البیت است ، از این روی به ما منسوب شد[۱۵۴]و به سند خود از امام باقر علیه السلام آورده که فرمود : حدیث ما صعب مستصعب است آن را تحمل ندارد مگر فرشته مقرَّب یا پیغمبر مرسل یا مؤمنی آزموده شده ، یا شهری که دژ محکمی داشته باشد ، پس هرگاه امر ما واقع گشت و مهدی ما آمد هر مرد از شیعیان ما از شیر جری‌تر و از نیزه نافذتر خواهد بود ، دشمن ما را با پاهایش لگد خواهد کرد و او را با کف دستش خواهد زد ، و این هنگامی است که رحمت و گشایش خداوند بر بندگانش نازل شود[۱۵۵]

دسته هفتم : کسانی هستند که به سبب روی گرداندنشان از حق و برگزیدن باطل ، خداوند بر دلها و گوشهایشان مهر زده است ، که دعوت به حق در آنها مؤثر نمی‌افتد ، و نصیحت برایشان سودی نمی‌بخشد، هر چند که ضرری به شخص نمی‌رسانند ، ولی دعوت کردنشان رجحان ندارد و اظهار حق نزد آنان پسندیده نیست، بلکه بهتر است از دعوت چنین کسانی خودداری شده و حق برای آنها اظهار نگردد، چون فایده‌ای در این کار نیست (یکسان است بر آنها خواه آنان را هشدار دهی یا هشدار ندهی ایمان نمی‌آورند)[۱۵۶] لذا در روایات امر شده که دعوت کردن آنها ترک گردد ، چنانکه در کافی به سند خود از ثابت ابی‌سعید آورده که گفت : حضرت ابوعبداللَّه امام صادق علیه السلام فرمود : ای ثابت شما را با مردم چکار از آنها دست بدارید و هیچ کس را به امرتان دعوت ننمایید که به خدا سوگند اگر اهل آسمان و زمین جمع شوند تا بنده‌ای را که خدا خواسته هدایت شود گمراه سازند نخواهند توانست، از مردم دست بکشید و مبادا کسی از شما بگوید : برادرم و پسر عمویم و همسایه‌ام [و از روی دلسوزی برای هدایتشان خود را به زحمت اندازد] ، زیرا که خدای عزوجل هرگاه خیر بنده‌ای را بخواهد روحش را پاکیزه می‌گرداند که هر خوبی را بشنود آن را بشناسد ، و هر بدی را بشنود آن را انکار نماید ، آنگاه خداوند در دل او کلمه‌ای افکند که به وسیله آن کارش فراهم آید (و با شناختن أمر امامت اندیشه‌اش سامان یابد)[۱۵۷] و در کتاب تحف العقول در سفارشهای امام صادق علیه السلام به مؤمن الطاق نظیر این سخن آمده است[۱۵۸].  نیز در کافی در خبر صحیحی از فضیل آمده که گوید : به حضرت ابوعبداللَّه امام صادق علیه السلام عرضه داشتم : آیا مردم را به این أمر دعوت کنیم ؟ فرمود : ای فضیل هرگاه خداوند خیر بنده‌ای را بخواهد فرشته‌ای را فرمان دهد که گردن آن بنده را بگیرد و او را خواه ناخواه به این أمر داخل نماید[۱۵۹].  در همان کتاب در حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام آمده که فرمود : به خاطر دین خود با مردم مخاصمه مکنید ، زیرا که ستیزه‌جویی دل را بیمار می‌نماید ، خدای عز و جل به پیغمبرش صلی الله علیه وآله وسلم فرمود : « إنَّکَ لا تَهدی مَنْ أحْبَبْتَ وَ لکِنَّ اللَّهَ یَهْدِی مَنْ یَشَاءُ »[۱۶۰]  ؛ تو هر کس را دوست بداری هدایت نکنی ولی خداوند هر که را خواهد هدایت کند و فرموده : « أفَأنتَ تُکْرِهُ النَّاسَ حَتّی یکونُوا مُؤمِنینَ[۱۶۱]» ؛ آیا تو مردم را وادار توانی کرد تا مؤمن باشند[۱۶۲]

دسته هشتم : وضعشان مشخص نیست ، یعنی : نمی‌دانی که اهل دعوت و پذیرش حق هست یا نه ؟ وظیفه عالم نسبت به چنین کسی همان روایتی است که شیخ اقدم محمد بن الحسن صفّار در بصائر الدرجات به سند خود از اصبغ بن نباته از أمیرمؤمنان علی علیه السلام آورده که گفت : شنیدم آن حضرت می‌فرمود : همانا حدیث ما صعب مستصعب[۱۶۳]  است ، خشن و مخشوش[۱۶۴] است . پس اندکی به سوی مردم برافکنید هر کس آن را شناخت ، او را بیفزایید ، و هر که انکار کرد خودداری نمایید . آن را تحمل نکند مگر سه طایفه : فرشته‌ای مقرَّب؛ یا پیغمبری مرسل؛ یا بنده مؤمنی که خداوند دلش را برای ایمان آزموده باشد[۱۶۵]و به سند خود از فرات بن احمد آورده که گفت : امیرمؤمنان علی علیه السلام فرمود : همانا این حدیث ما به گونه‌ای است که دلها به سختی آن را می‌پذیرد ، پس هر کس [آن را] ، شناخت او را بیفزایید ، و آنان را که روی گردانند واگذارید.[۱۶۶] و از حضرت ابوجعفر باقر علیه السلام آورده شده است که فرمود : همانا دلهای مردم این حدیث ما را به سختی پذیرا می‌شود ، پس هر که به آن اقرار کرد او را بیفزایید ، و هر کس روی گردانید رهایش کنید ، به تحقیق که به ناچار فتنه‌ای پیش خواهد آمد که هر پشتیبان و برگزیده‌ای نیز در آن سقوط کند ، تا آنجا که آن کس که [به خاطر کمال دقت ]یک دانه مو را دو تا کند هم سقوط می‌نماید، به حدّی که جز ما و شیعیانمان باقی نماند[۱۶۷]

نعمانی نیز همین حدیث را در کتاب الغیبة روایت آورده ، و در آن پس از جمله« دلهای مردم این حدیث ما را به سختی پذیرا می‌شود » آمده : پس اندکی به سوی آنان برافکنید هر کس به آن اقرار کرد او را بیفزایید ، و هر کس آن را انکار کرد او را واگذارید[۱۶۸][۱۶۹] 

جمع بندی نهایی

در این پژوهش تکلیف شرعی تولی و تبری با تأکید بر موارد و چگونگی ظهور و بروز تبری و جایگاه آن و مخاطبین تبری و همچنین جایگاه تقیه در تبری مورد بررسی قرار گرفت. همان طور که به طور مفصل عنوان شد؛ تولی و تبری به عنوان فروع الدین مثل نماز و روزه واجب هستند و لازم است مکلف به این دو وظیفه ی شرعی خود عمل کند. تولی در اصطلاح دوستی با دوستان خداست و تبری نیز دشمنی با دشمنان خدا را شامل می شود. آثار و برکات تولی و تبری در زندگی دنیوی و اخروی بسیار زیاد است و برکات و پاداش های زیادی را در زندگی جذب می کند و همچنین موجب تقرب شخص به اهل بیت و خدای متعال خواهد شد.

همان طور که مشخص شد؛ از جمله موارد ظهور و بروز تولی سلام و صلوات و برای تبری لعن است که با توجه به مسانید آورده شده خدای متعال، فرشتگان، پیامبران و مؤمنین با دستور الهی و برای افراد و گروه های معلوم و مشخصی مبادرت به لعن می کردند. لعنت معنای دعایی دارد و موجب ایجاد مرز و حد با دشمنان اهل بیت می گردد. اگرچه لعن با سب و دشنام و شتم متفاوت است اما گاها در قرآن کریم و کلام اهل بیت از این موارد نیز در جای خود استفاده شده است ولی به ندرت.

همچنین در نهایت در مورد جایگاه تقیه و نقش آن در تبری مورد بررسی قرار گرفت. از این رو اینگونه نیست که بتوان اظهار تبری را در همه جا و نزد همه کس عنوان کرد و با توصیه های اهل بیت، چنانچه محذوریت جانی یا مالی و … موجود باشد باید کتمان کرد و با تقیه سپری کرد گرچه فرد مؤمن در دل خویش نسبت به افراد یا مواردی تبری دارد اما به زبان و به صورت آشکار اعلام نخواهد کرد مگر در موارد قابل اطمینان.

سیاهه ی منابع

ابن منظور،محمدبن مکرم، لسان العرب، دارالفکر و الطباعه و النشر و التوزیع، بیروت، لبنان.

اصفهانی، محمد تقی موسوی، مکیال المکارم(در فوائد دعا برای حضرت قائم). انتشارات مسجد مقدس جمکران. قم.

امام على بن ابى طالب (ع)، نهج البلاغه، ص،۱۴۳، انتشارات دار الهجره قم، چاپ اول‏.

اربلی.علی بن عیسی. كشف الغمّة فی معرفه الائمه. ناشر: دارالاضواء. بیروت. ۱۴۰۳

ابی مخنف، لوط بن یحیی، مقتل الحسین علیه السلام. تصحیح و ترجمه حجت‌الله جودکی، قم، انتشارات خیمه، ۱۳۹۳.

برقی.احمدبن محمد. المحاسن. ناشر: دارالکتب الاسلامیه. قم. ایران

بحرانی، هاشم، البرهان فی تفسیرالقرآن، بیروت، لبنان.

بخاری، محمدبن اسماعیل، الجامع المسند الصحیح المختصر من امور رسول الله (ص) و سننه و ایامه، دارالفکر بیروت، ۱۴۰۱،

بیهقی، احمدبن علی. تاج المصادر ، چاپ هادی عالم زاده ، تهران ۱۳۶۶ـ۱۳۷۵ ش ؛

تمیمی آمدی، عبدالواحد، غررالحکم و دررالکلم، دارالکتاب الاسلامی، قم.

ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران،۱۳۷۴

جوادي آملي، عبدالله. حكمت عبادات. ناشر: اسراء. ۱۳۹۱

جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح: تاج اللغه و صحاح العربیه، دارالعلم للملایین، بیروت. لبنان. ۱۳۷۶

حسینی استرآبادی، سید شرف الدین، تأویل الآیات الظاهره، جامعه المدرسین،قم،۱۴۰۹ ق

حلی، ابن ادریس، مستطرفات السرائر، مؤسسه انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه، ۱۴۱۱ هجری

حرانی، ابن شعبه، تُحَفُ العُقول فیما جاءَ مِنَ الحِکَمِ ‌وَ الْمَواعظ مِنْ آل‌ِ الرّسول، مؤسسه الآعلمی للمطبوعات، بیروت، لبنان

دهخدا، علی اکبر، لغتنامه ی دهخدا

دارقطنی، علی بن عمر، العلل الوارده فی احادیث النبویه، ریاض، عربستان سعودی.

دیلمی، حسن بن ابی الحسن، اعلام الدین فی صفات المؤمنین، مؤسسه ی آل البیت، قم،۱۴۰۸

راغب اصفهانی. حسین بن محمد. المفردات فی غریب القرآن.ناشردارالشامیه. بیروت. لبنان

رازی، فخرالدین، تفسیر کبیر(مفاتیح الغیب)،دارالأحیا التراث العربی. بیروت. لبنان.

زوزنی. حسین بن احمد، کتاب المصادر ، چاپ تقی بینش ، تهران ۱۳۷۴ ش

زبیدی، محمدبن محمد مرتضی، تاج العروس من جواهرالقاموس ، چاپ علی شیری ، بیروت ۱۴۱۴/۱۹۹۴؛

صدوق. ابن بابویه محمد بن علی. صفات الشیعه. مؤسسه ی تحقیقات و نشر معارف اسلامی.

صدوق. ابن بابویه. محمدبن علی. امالی. ترجمه ی کمره ای. نشر کتابچی.۱۳۷۶

صدوق. محمدبن علی. خصال. مؤسسه ی نشر اسلامی

صدوق. ابن بابویه. محمدبن علی. عيون أخبار الرضا.ناشر: مؤسسه ی اعلمی.

صفار قمی، ابن فروخ، بصائر الدرجات الکبری فی فضائل آل محمد، کتابخانه آیه الله مرعشی نجفی، قم،۱۴۰۴

طباطبایی.محمد حسین. تفسیر المیزان.دفتر انتشارات اسلامی.

طبرسی، ابوعلی فضل بن حسن. مجمع البیان. کتاب فروشی اسلامیه. تهران. ۱۳۷۹

طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، شریف رضی،قم.۱۳۷۰

طبری، محمد بن علی(عماد الدین)، بشاره المصطفی لشیعه المرتضی، جامعه المدرسین، قم،۱۴۲۰ ق.

طریحی. فخرالدین بن محمد. مجمع البحرين. ناشر: مکتبه الرضویه.

طوسی،خواجه نصیرالدین. رساله ی تولی و تبری، ضمیمه ی اخلاق محتشمی. فرهنگ كوثر – مهر ۱۳۷۷، شماره ۱۹

طوسی.محمدبن حسن. أمالي. ناشر: اندیشه هادی. قم. ایران.

کلینی. محمد بن یعقوب، اصول الکافی. کتابفروشی علمیه.

عاملی.حر. وسائل الشیعة، ناشر آل البیت

عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر عیاشی، مکتبه العلمیه الاسلامیه، تهران

شهید ثانی. زین الدین علی. المصنفات الاربعة، ناشر: بوستان کتاب قم.

شعیری، محمدبن محمد، جامع الأخبار، المطبعه الحیدریه، نجف،بی تا.

فرجپور. حامد. امامت پژوهی » پاییز ۱۳۹۱، سال دوم- شماره ۷. ۲۶ صفحه – از ۱۸۱ تا ۲۰۶

فیاضی، قاسم علی. ۱۳۸۷٫ نقش تولی و تبری در تربیت دینی. کارشناسی ارشد. دانشگاه جامعه المصطفی

قمی مشهدی، محمدبن محمد رضا، تفسیر کنز الدقائق و بحرالغرائب، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، ایران،۱۳۶۸

قمی.علی بن ابراهیم. تفسير القمّيّ. ناشر: مؤسسه دار الکتاب ، قم ٬ ۱۳۱۳ق.

قمی، محمدبن علی،(شیخ صدوق)، کمال الدین و تمام النعمه، مترجم: منصور پهلوان. انتشارات مسجد جمکران، قم.

مجلسی. محمد باقر. بحار الأنوار الجامعة لدُرر اخبار الائمة الاطهار،نشراسلامیة، تهران، سال چاپ، مختلف، نوبت چاپ، مکرر.

مجلسی.محمد باقر. مرآة العقول فی شرح اخبار آل رسول. دارالکتب الاسلامیه. تهران.

معتزلی، ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، ۱۳۰۴

مقیمی، زهرا؛ ۱۳۸۷٫ تولی و تبری از دیدگاه آیات و روایات. کارشناسی ارشد.دانشگاه تهران

مصطفوی.  حسن. التحقيق فی کلمات القرآن الکریم. تهران. ناشر: مرکز نشر آثار العلامه المصطفوی

محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمه، دفتر تبلیغات اسلامی، قم.۱۳۶۲

ملکی میانجی، محمدباقر، بدایع الکلام فی تفسیر آیات الاحکام، مؤسسه الوفاء، بیروت، لبنان.

مفید، محمدبن محمد، امالی، آستان قدس رضوی، ۱۴۱۴

مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، ترجمه، سلگى، ناشر، کنگره شیخ مفید، قم، چاپ اول، ۱۴۱۳ ق‏.

نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، مکتبه الصدوق. تهران.

نوری، حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج، ۱ ص ۱۵۰، مؤسسة آل البیت (ع)، قم، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.

نیکویی، علی . ۱۳۸۷٫ آثار تربیتی سیاسی اجتماعی تولی و تبری. کارشناسی ارشد. دانشگاه اصول الدین.

نیشابوری.محمدبن عبدالله. المستدرک علی الصحیحین، بنیاد محقق طباطبایی

دانشنامه جهان اسلام، جلد۸، مدخل تولّی از اسماعیل باغستانی

مجله ماهنامه امام شناسی شماره ۱۸

 

 

 

[۱] . دهخدا، علی اکبر، لغتنامه ی دهخدا

 

[۲] ا طباطبایی.محمد حسین. تفسیر المیزان ،‌ ج ۶، ‌ص ۶ – ۶۱ و صدوق. محمدبن علی خصال،‌ ج ۲، ص ۶۰۷

[۳] ممتحنه/۸-۹

[۴].  کلینی،محمدبن یعقوب. اصول الکافی، ج۲، ص۱۲۵.

[۵] . نیشابوری. محمد بن عبداللّه. المستدرک علی الصحیحین، ج۲، ص۴۸۰

[۶] مجله ماهنامه امام شناسی شماره ۱۸

 

[۷] راغب اصفهانی. حسین بن محمد. المفردات فی غریب القرآن

[۸] مصطفوی.  حسن. التحقيق فی کلمات القرآن الکریم

[۹] انعام : ۱۹، ۷۸

[۱۰] یونس : ۴۱؛ شعرا: ۲۱۶

[۱۱] طبرسی، ابوعلی. مجمع البیان. ج ۵، ص۳ـ۴

[۱۲]راغب اصفهانی. حسین بن محمد. ترجمه مفردات، ج‏۴، ص: ۴۹۲

[۱۳] رجوع کنید به زوزنی،حسین بن احمد،المصادر، ج۲، ص۸۲۱؛ بیهقی،احمدبن علی،تاج المصادر، ج۲، ص۸۱۸؛ زبیدی،مرتضی،تاج العروس، ج۲۰، ص۳۱۶٫

[۱۴] راغب اصفهانی، حسین بن محمد،  ترجمه مفردات ص۵۳۴؛

[۱۵] سوره مائده: ۵۱، ۸۰؛ سوره هود: ۵۲؛ سوره نحل: ۱۰۰؛ سوره ممتحنه: ۹، ۱۳٫

[۱۶] سوره بقره: ۱۶۵؛ سوره آل عمران: ۳۱؛ سوره توبه: ۲۴٫

[۱۷] کلینی، محمدبن یعقوب، اصول الکافی، ج۲، ص۱۲۴ـ۱۲۷؛ بیهقی، احمد بن حسین، تاج المصادر، ج۱، ص۳۶۳ـ۳۶۴، ۳۶۶ـ۳۶۷؛ مجلسی، بحارالانوار، ج۶۶، ص۲۳۶ـ۲۵۳٫

[۱۸] طوسی. خواجه نصیر. رساله ی تولی و تبری، ضمیمه ی اخلاق محتشمی/۵۶۲

[۱۹]جوادي آملي،عبدالله، حكمت عبادات. ص۹۲

[۲۰] رُوِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ لِمُوسَى ع هَلْ عَمِلْتَ لِي عَمَلًا قَالَ صَلَّيْتُ لَكَ وَ صُمْتُ وَ تَصَدَّقْتُ وَ ذَكَرْتُ لَكَ قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى وَ أَمَّا الصَّلَاةُ فَلَكَ بُرْهَانٌ وَ الصَّوْمُ جُنَّةٌ وَ الصَّدَقَةُ ظِلٌّ وَ نُورٌ فَأَيَّ عَمَلٍ عَمِلْتَ لِي قَالَ مُوسَى ع دُلَّنِي عَلَى الْعَمَلِ الَّذِي هُوَ لَكَ قَالَ يَا مُوسَى هَلْ وَالَيْتَ لِي وَلِيّاً وَ هَلْ عَادَيْتَ لِي عَدُوّاً قَطُّ فَعَلِمَ مُوسَى أَنَّ أَفْضَلَ الْأَعْمَالِ الْحُبُّ فِي اللَّهِ وَ الْبُغْضُ فِي اللَّه‏. محمدی ری شهری، محمد، ميزان الحکمه، ج ۲، ص ۹۴۴٫ شعیری، محمدبن محمد، جامع الاخبار ص ۱۴۹٫

[۲۱] ملکی میانجی، محمدباقر، بدایع الکلام، ص۲۶۴. مجلسی، محمدباقر، مرآة العقول، ج۸، ص۲۵۹.  عاملی، حر، وسائل الشیعة، ج۱۶، ص۱۷۶.

[۲۲] مجلسی، محمدباقر، مرآة العقول، ج۱۲، ص۱۱۴

[۲۳] صدوق، محمدبن علی،ابن بابویه، ۱۴۱۲، ص۷۸ـ۸۱؛

[۲۴]  معتزلی، ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج ۴، ص۵۴، ۵۶ ـ ۵۸

[۲۵] برای نمونه‌ای از بیان جایگاه و‌شان وظیفه امام در احادیث رجوع کنید به کلینی، ج ۱، ص۱۹۸ـ۲۰۳ در حدیثی از حضرت رضا علیه‌السلام

[۲۶] صدوق،محمدبن علی، خصال ۱۴۱۲، ص۷۷ـ ۷۸؛

[۲۷] حلی، ابن ادریس، مستطرفات السرائر : ۱۴۹ / ۳

[۲۸] برقی، احمدبن محمد، المحاسن : ۱ / ۱۳۳ / ۱۶۵ عن بكر بن صالح .

[۲۹] صدوق،محمدبن علی، أمالي: ۶۸ / ۴ عن عليّ بن فضّال ، صدوق، محمدبن علی، صدوق، محمدبن علی؛ عيون أخبار الرضا عليه السلام : ۱ / ۲۹۴ / ۴۸ ، طبرسی، حسن بن فضل، مكارم الأخلاق : ۲ / ۹۳ / ۲۶۶۳ .

[۳۰] صدوق، محمدبن علی، صفات الشيعة : ۸۵ / ۱۰ عن ابن فضّال

[۳۱] حَنَشُ بنُ المُعتَمِرِ : دَخَلتُ عَلى أميرِ المُؤمِنينَ عَلِيِّ بنِ أبي طالِبٍ عليه السلام فَقُلتُ : السَّلامُ عَلَيكَ يا أميرَ المُؤمِنينَ ورَحمَةُ اللّه ِ وبَرَكاتُهُ ، كَيفَ أمسَيتَ ؟ قالَ : أمسَيتُ مُحِبًّا لِمُحِبِّنا ، ومُبغِضًا لِمُبغِضِنا ، وأمسى مُحِبُّنا مُغتَبِطًا بِرَحمَةٍ مِنَ اللّه ِ كانَ يَنتَظِرُها ، وأمسى عَدُوُّنا يُؤَسِّسُ بُنيانَهُ عَلى شَفا جُرُفٍ هارٍ ، وكَأَنَّ ذلِكَ الشَّفا قَدِ انهارَ بِهِ في نارِ جَهَنَّمَ ، وكَأَنَّ أبوابَ الرَّحمَةِ قَد فُتِحَت لِأَهلِها ، فَهَنيئًا لِأَهلِ الرَّحمَةِ رَحمَتُهُم ، وَالتَّعسُ لِأَهلِ النَّارِ وَالنّارُ لَهُم .يا حَنَشُ ، مَن سَرَّهُ أن يَعلَمَ أمُحِبٌّ لَنا أم مُبغِضٌ فَليَمتَحِن قَلبَهُ ، فَإِن كانَ يُحِبُّ وَلِيًّا لَنا فَلَيسَ بِمُبغِضٍ لَنا ، وإن كانَ يُبغِضُ وَلِيَّنا فَلَيسَ بِمُحِبٍّ لَنا ، إنَّ اللّه َ تَعالى أخَذَ الميثاقَ لِمُحِبِّنا بِمَوَدَّتِنا ، وكَتَبَ فِي الذِّكرِ اسمَ مُبغِضِنا ، نَحنُ النُّجَباءُ وأفراطُنا أفراطُ الأَنبِياءِ

 

[۳۲] صالِحُ بنُ مَيثَمٍ التَّمارِ رحمه الله : وَجَدتُ في كِتابِ مَيثَمٍ رضى الله عنه يَقولُ : تَمَسَّينا لَيلَةً عِندَ أميرِ المُؤمِنينَ عَلِيِّ بن أبي طالِبٍ عليه السلام ، فَقالَ لَنا : لَيسَ مِن عَبدٍ اِمتَحَنَ اللّه ُ قَلبَهُ بِالإِيمانِ إلاّ أصبَحَ يَجِدُ مَوَدَّتَنا عَلى قَلبِهِ ، ولا أصبَحَ عَبدٌ مِمَّن سَخَطَ اللّه ُ عَلَيهِ إلاّ يَجِدُ بُغضَنا عَلى قَلبِهِ ، فَأَصبَحنا نَفرَحُ بِحُبِّ المُؤمِنِ لَنا ، ونَعرِفُ بُغضَ المُبغِضِ لَنا ، وأصبَحَ مُحِبُّنا مُغتَبِطًا بِحُبِّنا بِرَحمَةٍ مِنَ اللّه ِ يَنتَظِرُها كُلَّ يَومٍ ، وأصبَحَ مُبغِضُنا يُؤَسِّسُ بُنيانَهُ عَلى شَفا جُرُفٍ هارٍ ، فَكَأَنَّ ذلِكَ الشَّفا قَدِ انهارَ بِهِ في نارِ جَهَنَّمَ ، وكَأَنَّ أبوابَ الرَّحمَةِ قَد فُتِحَت لِأَصحابِ الرَّحمَةِ ، فَهَنيئًا لِأَصحابِ الرَّحمَةِ رَحمَتُهُم ، وتَعسًا لِأَهلِ النّارِ مَثواهُم . إنَّ عَبدًا لَن يُقَصِّرَ في حُبِّنا لِخَيرٍ جَعَلَهُ اللّه ُ في قَلبِهِ ، ولَن يُحِبَّنا مَن يُحِبُّ مُبغِضَنا ، إنَّ ذلِكَ لا يَجتَمِعُ في قَلبٍ واحِدٍ و «ما جَعَلَ اللّه ُ لِرَجُلٍ مِن قَلبَينِ في جَوفِهِ  يُحِبُّ بِهذا قَومًا ويُحِبُّ بالآخَرِ عَدُوَّهُم ، وَالَّذي يُحِبُّنا فَهُوَ يُخلِصُ حُبَّنا كَما يَخلُصُ الذَّهَبُ لا غِشَّ فيهِ . نَحنُ النُّجَباءُ وأفراطُنا أفراطُ الأَنبِياءِ ، وأنَا وَصِيُّ الأَوصِياءِ ، وأنَا حِزبُ اللّه ِ ورَسولِهِ ، وَالفِئَةُ الباغِيَةُ حِزبُ الشَّيطانِ ، فَمَن أحَبَّ أن يَعلَمَ حالَهُ في حُبِّنا فَليَمتَحِن قَلبَهُ ، فَإِن وَجَد فيهِ حُبَّ مَن ألَّبَ عَلَينا فَليَعلَم أنَّ اللّه َ عَدُوُّهُ وجَبرَئيلُ وميكائيلُ ، واللّه ُ عَدُوٌّ لِلكافِرينَ .

[۳۳] طوسی، محمدبن حسن، أمالي: ۱۴۸ / ۲۴۳ ، طبری، محمدبن علی، بشارة المصطفى : ۸۷ ،اربلی،علی بن عیسی، كشف الغمّة : ۲ / ۱۱ ، حسینی استرآبادی، علی، تأويل الآيات الظاهرة : ۴۳۹ نحوه عن أبي الجارود عن الإمام الصادق عليه السلام .

[۳۴] قمی، علی بن ابراهیم، تفسير القمّيّ : ۲ / ۱۷۱ .

[۳۵] حلی، محمد بن ادریس، مستطرفات السرائر : ۱۴۹ / ۲ .

[۳۶] مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار ج۲۷، ص۸۸. ، ص۱۳۶.

[۳۷]  شهید ثانی، زین الدین علی، المصنفات الاربعة، ص۴۰۴ـ ۴۰۵.

[۳۸] برقی، احمد بن محمد، المحاسن، ج۱، ص۲۸۶.  عاملی، حر، وسائل الشیعة ج۱، ص۱۸.

[۳۹] مجلسی، محمد باقر، البحار : ۱۰۰ / ۱۲۴ / ۳۴ نقلاً عن المزار الكبير عن عبد الرحمن بن مسلم

[۴۰] طوسی،محمدبن حسن،أمالي: ۱۱۳ / ۱۷۲، مفید، محمدبن محمد، أمالي: ۳۳۴ / ۴ ، طبری، محمدبن علی، بشارة المصطفى : ۴۵ ، اربلی، علی بن عیسی، كشف، الغمّة : ۲ / ۸ ، ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات : ۲ / ۵۸۵ نحوه .

[۴۱]  صدوق، محمدبن علی، امالی، ص ۲۰۹، مجلس ۳۷٫

[۴۲] مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، ج ۸، ص ۱۴۸

[۴۳] تمیمی آمدی، عبدالواحد،غررالحکم ج ۲، ص ۴۸۰٫

[۴۴] حسینی استرآبادی، شرف الدین، تاویل الآیات الظاهرة، ص ۶۴۲٫

[۴۵] دیلمی، حسن بن ابی الحسن، اعلام الدین، ص ۴۴۸٫

[۴۶] همان، ص ۴۶۱٫

[۴۷] صفار قمی، ابن فروخ، بصائر الدرجات، ص ۳۶۴٫

[۴۸] مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج‏۲۷، ص ۹۰، نشراسلامیة، تهران، سال چاپ، مختلف، نوبت چاپ، مکرر.

[۴۹] صدوق، الامالی، ص،۱۹۲، انتشارات کتابخانه اسلامیه، سال ۱۳۶۳ ش.

[۵۰] مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج‏۲۷، ص ۵۸، نشراسلامیة، تهران، سال چاپ، مختلف، نوبت چاپ، مکرر.

[۵۱] صدوق، محمدبن علی، عیون أخبار الرضا (ع)، محقق و مصحح، لاجوردی، مهدی، ج‏۲، ص ۵۸، نشر، جهان، تهران، چاپ اول، ۱۳۷۸ ق.( من احبّنا اهل البیت حشره الله تعالی آمناً یوم القیامة).

[۵۲] مفید، أمالی، ص ۱۱۵، ناشر، کنگره شیخ مفید، قم، چاپ اول، ۱۴۱۳ ق.

[۵۳] نوری، حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج، ۱ ص ۱۵۰، مؤسسة آل البیت (ع)، قم، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.

[۵۴] مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج‏۲۷، ص ۱۶۷، نشراسلامیة، تهران، سال چاپ، مختلف، نوبت چاپ، مکرر.

[۵۵] کلینی الکافی، ترجمه کمره‏اى، ، ج‏۲، ص: ۱۹،‏ ناشر، اسلامیه‏، تهران، ‏چاپ دوم، ۱۳۶۲ ش‏.‏

[۵۶] مجلسی، محمد باقر، بحار الأنوار ، ج‏۶۵، ص،۳۳۹٫

[۵۷] نوری، حسین، مستدرک‏الوسائل ج، ۴ ص، ۲۴۷٫

[۵۸] امام على بن ابى طالب (ع)، نهج البلاغه، ص،۱۴۳، انتشارات دار الهجره قم، چاپ اول‏.

[۵۹] مفید، الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، ترجمه، سلگى، ج‏۲، ص ۹۴، ناشر، کنگره شیخ مفید، قم، چاپ اول، ۱۴۱۳ ق‏.

[۶۰] مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج‏۴۴، ص ۲۴، نشراسلامیة، تهران، سال چاپ، مختلف، نوبت چاپ، مکرر.

[۶۱] مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج‏۲۷، ص ۱۶۴، نشر، اسلامیة، تهران، چاپ، مختلف، نوبت چاپ، مکرر.

[۶۲] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، ج ۸، ص ۷۶، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق

[۶۳] کلینی، الکافی، ج ۱، ص ۱۸۰،‏ ناشر، اسلامیه‏، تهران، ‏چاپ دوم، ۱۳۶۲ ش‏.‏

[۶۴] مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج ۲۷، ص ۵۷، نشر اسلامیه، تهران، سال چاپ، مختلف، نوبت چاپ، مکرر.

[۶۵] فرقان، ۲۷٫

[۶۶] همان، ۵۶٫

[۶۷] صدوق، علل الشرائع، ج‏۱، ص،۱۴۱، انتشارات،داورى، قم، چاپ اول، بی تا.

[۶۸] توبه، آيه ۲۳

[۶۹] نساء، آيه ۱۴۱

[۷۰] نساء، ۱۴۴

[۷۱] مائده، ۵۱٫

[۷۲] ممتنحه، ۱٫

[۷۳] دیلمى، حسن،‏ إرشاد القلوب إلى الصواب،‏ ج‏۲، ص ۴۲۴، ناشر، شریف رضى، قم، چاپ اول، ۱۴۱۲ ق‏.

[۷۴] فرجپور. حامد. امامت پژوهی » پاییز ۱۳۹۱، سال دوم- شماره ۷. ۲۶ صفحه – از ۱۸۱ تا ۲۰۶

 

[۷۵] اللعن: الطرد من الرحمة؛ قوله: {لعنهم الله بكفرهم} [۲/۸۸]؛ أی أبعدهم و طردهم من الرحمة… و اللعن، الإبعاد،… و كانت العرب إذا تمرد الرجل منهم أبعدوه منهم و طردوه، لئلا تلحقهم جرائره؛ فیقال لعن بنی فلان…. قوله {و الشجرة الملعونة فی القرآن} [۱۷/۶۰]؛ جعلها ملعونة؛ لأنه لعن أهلها… و العرب تقول لكل كریه ملعون.(الطریحی، مجمع البحرین ۶/۳۰۹)

[۷۶]  المفردات، ص: ۷۴۱

[۷۷] صحاح فی اللغه، ج۱، ص ۲۹۹٫ و  تاج العروس ج ۲ ص ۶۳٫

[۷۸] السَّبُّ: القَطْعُ. سَبَّه سَبّاً: قَطَعه‏. لسان العرب، ج‏۱، ص: ۴۵۶

[۷۹]  ، ابن منظور، محمدبن مکرم، لسان العرب.  ج ۱۲ ص ۳۱۸٫

[۸۰]  طریحی. فخرالدین بن محمد، مجمع البحرين، ج ۶، ص۷۰٫

[۸۱] سوره انعام، آیه ۱۰۸٫

[۸۲] بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح بخاری، ج۱، ص۵۲؛ کافی، ج۲، ص ۳۶۰٫

[۸۳] . نهج البلاغه، ص۳۲۳٫

[۸۴]  عاملی.حر. وسائل الشیعه، ج۱۲، ص۲۹۸٫

[۸۵]  جوهری، اسماعیل بن حماد، صحاح جوهری ج ۶ ص ۲۱۹۶ – ابن منظور، لسان العرب ج ۱۳ ص ۳۸۷ .

[۸۶]  راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات، ج۲، ص۳۳۹٫

[۸۷] . انعام(۶): ۱۰۸

[۸۸]  ابی مخنف، لوط بن یحیی، مقتل , ص ۲۳۹

 

[۸۹] . اعراف(۷):۱۷۲

[۹۰] . جمعه (۶۲): ۵

[۹۱] . بروج(۸۵):۴

[۹۲] . نساء(۴):۱۴۸

[۹۳] . انعام(۶):۱۰۸

[۹۴] . المؤمن… لَا لَعَانُ وَ لَا کذَابُ( بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، ج‏۶۴، ص: ۳۱۱)

[۹۵] مانند آیه مباهله؛ آل عمران /۶۱ و نور/ ۶ و۷٫

[۹۶] لُعِنَ الَّذینَ كَفَرُوا مِنْ بَنی‏ إِسْرائیلَ عَلى‏ لِسانِ‏ داوُدَ وَ عیسَى ابْنِ مَرْیَمَ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَ كانُوا یَعْتَدُون‏}. مائده/۷۸٫

[۹۷] قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر قمی ۳۶۳/۱

[۹۸] نساء/۵۱-۵۲

[۹۹] قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر قمی ۱۴۰/۱

[۱۰۰]  عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی ۲۷۳/۱

[۱۰۱] احزاب/۵۷

[۱۰۲] قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا، تفسیر کنز الدقائق/۴۳۹به نقل از تفسیر قمی ۱۶۹/۱

[۱۰۳]قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا، تفسیر کنز الدقائق/۴۴۰ به نقل از مجمع البیان۳۷۰/۴٫

[۱۰۴] بقره/۱۵۹

[۱۰۵] بحرانی، هاشم، تفسیربرهان ۱۷۱/۱

[۱۰۶] بحرانی، هاشم، تفسیربرهان ۱۷۱/۱٫

[۱۰۷]  سوره اسراء، آیه ۶۰٫

[۱۰۸] رازی، فخرالدین، تفسیر کبیر، ج ۲۱، ص ۳۶۵٫

 

[۱۰۹]  مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ۲۷/۳۲۴؛ ابوالقاسم الکوفی، الاستغاثة، ص ۲۱؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغة، ۶/۱۱ و ۵۲ و ۵۰؛ بحرانی، منار الهدى، ص ۴۳۳؛ مفتاح باب حادی عشر، ص ۱۹۷، تحقیق دكتر مهدی محقق؛ علامه مجلسی، حق الیقین، ص ۱۷۸ و ۱۸۲؛ شیخ حرعاملی، إثبات الهداة، ۲/۳۴۳ و ۳۴۵ و ۳۴۶، به نقل از منهاج الكرامة و از نهج الحق؛ شهرستانی، الملل والنحل، ۱/۲۹ و ط مصر ۱/۲۳؛ ایجی، شرح المواقف، ۸/۳۷۶؛ كفعمی، مجموع الغرائب، ۲۸۸٫

[۱۱۰] دارقطنی، العلل، ۴/۳۶۶٫

[۱۱۱] ابن حزم، المحلی ۱۱ / ۳۹۲؛ شوکانی، نیل الأوطار، ۶/۳۴۳؛ بخاری، الجامع الصحیح، کتاب اللباس.

[۱۱۲] نووی، المجموع، ۴ / ۴۶۹: «رواه البخاری… رواه ابوداود باسناد صحیح… رواه ابوداود باسناد حسن…. »؛ نسائی، السنن الکبری، ۵ / ۳۹۷؛ ابن حجر، فتح الباری، ۱۰ / ۲۲۵٫

[۱۱۳] دارقطنی، العلل، ۷/۲۱۷٫

[۱۱۴] حلی، نهایة الاحکام، ۲/۵۳۸؛ نووی، المجموع، ۳۹۰/۹٫

[۱۱۵] محی الدین النووی، المجموع، ۲۴۹/۱۶٫

[۱۱۶] قال ابن عبد البر: روی عن عائشة مسنداً. مالک، الموطّأ، ۲۳۸/۱٫

[۱۱۷] قال الترمذی: هذا حدیث حسن صحیح. ابن قدامة، المغنی، ۴۳۸/۱۱؛ علامه مجلسی، بحارالأنوار، ۱۰۱/۲۷۴٫

[۱۱۸] ترمذی و ابن ماجة آن را روایت کرده اند: شوکانی، نیل الأوطار، ۲۵۱/۵٫

[۱۱۹] نسائی، السنن، ۲۳۸/۷؛ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ۶۱/۲۸۲٫

[۱۲۰] مناوی، فیض القدیر، ۳۵۱/۵٫

[۱۲۱] «ألا لعنة الله والملائكة والناس أجمعین على من انتقص شیئاً من حقی، وعلى من أبى عترتی، وعلى من استخف بولایتی، وعلى من ذبح لغیر القبلة، وعلى من انتقى من ولده، وعلى من برئ من موالیه، وعلى من سرق من منار الأرض وحدودها، وعلى من أحدث فی الاسلام حدثاً أو آوى محدثاً، وعلى ناكح البهیمةً وعلى ناكح یدهً وعلى من أتى الذكران من العالمینً وعلى من تحصر ـ ولا حصور بعد یحیى بن زكریا، وعلى رجل تأنث، وعلى امرأة تذكرت، وعلى من أتى امرأة وابنتها، وعلى من جمع الأختین إلا قد سلف، وعلى مغور الماء المنتاب، وعلى المتغوط فی ظل النزال، وعلى من آذانا فی سبلنا، وعلى الجارین أذبالاً، وعلى الماشین اختیالاً، وعلى الناطقین أشفاراً بالخنى، وعلى الشابین فضالاً، وعلى المعقوس نعالاً»؛ متقی هندی، کنزالعمال، ۱۶/۹۹؛ ابن حجر، الاصابة، ۱/۴۳۳٫

[۱۲۲] مناوی، فیض القدیر، ۵/۳۴۰ ح ۷۲۵۰ ـ ۵/۳۵۲ ح ۷۲۸۶٫

[۱۲۳] نقل از ابوزرعه با تصدیق ابن حجر عسقلانی. عسقلانی، الاصابة، ۱/۱۰؛ هیثمی، صواعق المحرقه، مقدمه ص ل.

[۱۲۴] قل از احمد حنبل. مختصر تاریخ دمشق، ۲۵/۷۵٫ همچنین در کتب معتبر عامه می خوانیم: «من شتم أحداً… أو واحداً من الصحابه دجال ملعون لایصح الحدیث عنه». رک عسقلانی، تهذیب التهذیب و مزّی، تهذب الکمال، ترجمه تلید بن سلیمان. نیز رک: علامه امینی، الغدیر، ۱۰ /۲۶۰٫

[۱۲۵] ابن حجرهیثمی، الصواعق المحرقه، ص ۲۲۲٫

[۱۲۶] . فرج پور، حامد، بررسی لعن در قرآن و سنت،  فصلنامه امامت پژوهی

 

[۱۲۷] . طه(۲۰):۳۹

[۱۲۸] . حشر(۵۹):۲

[۱۲۹] . انبیاء(۲۱):۱۸

[۱۳۰] ﻓﯿﻮﻣﯽ، اﻟﻤﺼﺒﺎح اﻟﻤﻨﯿﺮ، ج۲، ص۶۶۹؛ ﺣﻤﯿﺮی، ﺷﻤﺲ اﻟﻌﻠﻮم، ج۲، ﺑﺺ ۷۵۸؛ اﻃﻔﯿﺶ، ﺗﯿﺴﯿﺮ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ، ج۲، ص۴۳.

[۱۳۱] اﺑﻦ ﻣﻨﻈﻮر، ﻟﺴﺎن اﻟﻌﺮب، ج۱۵، ص۴۰۲ و ۴۰۱.

[۱۳۲] ﻧﮏ: ﻃﺒﺮی، ﺟﺎﻣﻊ اﻟﺒﯿﺎن، ج۳، ص۱۵۳ -۱۵۲؛ ﺳﺮﺧﺴﯽ، اﻟﻤﺒﺴﻮط، ج۲۴، ص۴۵؛ ﺧﻮﯾﯽ، اﻟﺘﻨﻘﯿﺢ، ج۴، ص۲۵۳؛ رﺷﯿﺪ رﺿﺎ، اﻟﻤﻨﺎر، ج۳، ص۲۸۰؛ ﻣﮑﺎرم، اﻟﻘﻮاﻋﺪ اﻟﻔﻘﻬﯿﻪ، ج۱، ص۳۹۳.

[۱۳۳] مفید، تصحیح اعتقادات الامامیه، ص۱۳۷

[۱۳۴] فاضل مقداد، اللوامع الالهیه فی المباحث الکلامیه، ص۳۷۷ و امین، نقض الوشیعه، ص۱۸۵

[۱۳۵] . آل عمران: ۲۸

[۱۳۶] . طوسی؛ فخررازی؛ نَسَفی؛ سُیوطی؛ طباطبائی، ذیل آیه

[۱۳۷] برای نمونه رجوع کنید به طوسی، التبیان؛ طباطبائی، ذیل آیه

[۱۳۸] برای نمونه رجوع کنید به زمخشری؛ آلوسی؛ مراغی؛ قاسمی، ذیل آیه

[۱۳۹] . نحل: ۱۰۶

[۱۴۰] . واحدی نیشابوری، ص۱۹۰؛ زَمَخْشَری؛ طَبْرِسی؛ قُرطُبی، ذیل آیه

[۱۴۱] .غافر:۲۸

[۱۴۲] . رجوع کنید به طوسی؛ طبرسی؛ قرطبی؛ سیوطی، ذیل آیه

[۱۴۳] . قصص: ۵۴

[۱۴۴] . رعد(۱۳):۲۲

[۱۴۵] . بحرانی، هاشم، البرهان فی تفسیرالقرآن ،۴/۲۹۱

[۱۴۶] . کلینی. محمد بن یعقوب، اصول الکافی ،۲/۲۲۱

[۱۴۷] .قمی، محمد بن علی، شیخ صدوق. کمال الدین و تمام النعمه،۱/۳۳۰

[۱۴۸] .مائده:۱۰۵

[۱۴۹] . کلینی. محمد بن یعقوب، اصول الکافی ،۲/۲۲۲

[۱۵۰] . کلینی. محمد بن یعقوب، اصول الکافی ،۲/۲۲۴

[۱۵۱] . کلینی. محمد بن یعقوب، اصول الکافی ،۲/۲۱۷

[۱۵۲] . کلینی. محمد بن یعقوب، اصول الکافی ،۲/۲۲۳

[۱۵۳] . صفار قمی، ابن فروخ، بصائر الدرجات الکبری فی فضائل آل محمد ،۲۶

[۱۵۴] . صفار قمی، ابن فروخ، بصائر الدرجات الکبری فی فضائل آل محمد ،۲۵

[۱۵۵] . صفار قمی، ابن فروخ، بصائر الدرجات الکبری فی فضائل آل محمد ،۲۴

[۱۵۶] .مضمون آیه ۶سوره ی بقره

[۱۵۷] . کلینی. محمد بن یعقوب، اصول الکافی ،۲/۲۱۳

[۱۵۸] . حرانی، ابن شعبه، تُحَفُ العُقول فیما جاءَ مِنَ الحِکَمِ ‌وَ الْمَواعظ مِنْ آل‌ِ الرّسول ،۲۲۹

[۱۵۹] . کلینی. محمد بن یعقوب، اصول الکافی ،۲/۲۱۳،ح۳

[۱۶۰] .قصص:۵۶

[۱۶۱] .یونس:۹۹٫

[۱۶۲] . کلینی. محمد بن یعقوب، اصول الکافی ،۱/۱۶۶ و نیز ۲/۲۱۳

[۱۶۳] .دشوار و خشن: تحمل آن برای کسانی که آزموده نشده اند دشوار است.

[۱۶۴] .مخشوش: شتری که در بینی اشت خِشاش قرار می دهند تا بیشتر رام گردد

[۱۶۵] . صفار قمی، ابن فروخ، بصائر الدرجات الکبری فی فضائل آل محمد ،۲۱باب۱۱،ح۵

[۱۶۶] . صفار قمی، ابن فروخ، بصائر الدرجات الکبری فی فضائل آل محمد ،۲۳،باب۱۱،ح۱۲

[۱۶۷] . صفار قمی، ابن فروخ، بصائر الدرجات الکبری فی فضائل آل محمد ،۲۳،باب۱۱،ح۱۴

[۱۶۸] . نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه ،۱۰۷

[۱۶۹] . اصفهانی، محمد تقی موسوی، مکیال المکارم